μη συνηθίσεις την ασχήμια

«Το μυστικό είναι να μη συνηθίσεις την ασχήμια. Από την ώρα που τη συνηθίζεις και μειώνεις τη σημασία της, θα πει ότι αρχίζεις και της μοιάζεις. Όλη η αντίστασή μας θα πρέπει να είναι αυτή. Να μη μοιάσουμε στα τέρατα που μας περιβάλλουν. Να μη γίνουμε ήρωες ταινιών φρίκης».

Μάνος Χατζιδάκις

Brexit: Η Αυτοκρατορία αντεπιτίθεται

Ελισάβετ Κυρτσόγλου | 25/6/2016

Ανεξάρτητα με το πόσο διαφωνεί κανείς με το αποτέλεσμα του, το Βρετανικό δημοψήφισμα είναι μια γνήσια και ξεκάθαρη αποτύπωση της βούλησης του μισού και πλέον πληθυσμού του Ηνωμένου Βασιλείου. Από Βορρά σε Νότο κι απο Ανατολή σε Δύση, η ψήφος των Βρετανών πολιτών αποδεικνύει περίτρανα ότι κάθε έθνος-κράτος δεν είναι παρά μια φαντασιακή κοινότητα, εσωτερικά διαφορροποιημένη στη βάση διαφορετικών εμπειρίων, ιστοριών, κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών αναζητήσεων.


Μάταια οι επιφανείς εκπρόσωποι του ακραίου κέντρου γυρεύουν να εξηγήσουν το Brexit ως αποτέλεσμα της ψήφου ενός παραπλανημένου λαού που έπεσε θύμα λαϊκιστών που διεξήγαν μια ύπουλη πολιτικά καμπάνια γεμάτη ψέματα και ανακρίβειες. Η δημογραφία των αποτελεσμάτων μιλάει (σχεδόν) από μόνη της. Υπέρ της εξόδου ψήφισαν οι μεγαλύτεροι σε ηλικία, οι φτωχότεροι εισοδηματικά και οι λιγότερο μορφωμένοι. Και οι τρεις αυτές κοινωνικές ομάδες χρησιμοποιούνται απο πολλούς αναλυτές για να διαμορφωθεί ένα επιχείρημα κατά των δημοψηφισμάτων, τα οποία πρέπει, υποτίθεται, να απευθύνονται σε έναν ώριμο πληθυσμό που «ξέρει πως να τοποθετείται μπροστά στην κάλπη και δεν παρασύρεται απο το λαϊκισμό και την πολιτική αγυρτία». Το επιχείρημα αυτό –στις διάφορες εκφάνσεις του – μας λέει ούτε λίγο ούτε πολύ οτι οι φτωχοί, οι γέροι και οι αμόρφωτοι εργάτες είναι κουτοί, εκφοβίζονται ευκολότερα και για τους λόγους αυτούς αποτελούν στοιχεία πολιτικής οπισθοδρόμησης. Η σκληρή πραγματικότητα, κατά τη γνώμη μου, είναι οτι το κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό και κυρίως το «υπαρξιακό» χάσμα μεταξύ αυτών των ομάδων και των υπολοίπων είναι απλώς τεράστιο. Τόσο τεράστιο που δεν τίθεται πλέον θέμα κατανόησης των επιχειρημάτων των μορφωμένων, νέων, ανερχόμενων μεσοαστών. Τα επιχειρήματα τους είναι κατανοητά. Απλώς δεν αφορούν τους υπόλοιπους, γιατί η πολιτικο-ιστορική συνέχεια της φαντασιακής κοινότητας έχει διαρραγεί με τρόπο σχεδόν ανεπίστρεπτο.

Τα λεγόμενα DE classes, οι χειρώνακτες, οι περιστασιακά εργαζόμενοι, οι συνταξιούχοι και όσοι εξαρτώνται απο το «προνοιακό κράτος» δεν μοιράζονται το όραμα της καπιταλιστικής ανάπτυξης ή, όπως έλεγε και ο γάλλος σημειολόγος Barthes, δεν είναι μέρος του «μύθου» της κοινωνικής ανέλιξης. Ο κοινωνικός αποκλεισμός τους, συστηματοποιημένος και εμπεδωμένος σε υλικές και άυλες δομές και διαδικασίες, τους έχει αποκόψει απο το υπόλοιπο κοινωνικό σώμα. Αυτοί οι Βρετανοί (οι Έλληνες, οι Γάλλοι, οι Γερμανοί) δηλώνουν με την ψήφο τους οτι το κοινωνικό όραμα των υπολοίπων απλώς δεν τους αφορά. Υπ’ αυτή την έννοια το Brexit είναι μια ψήφος αντίστασης που αποπειράται να προβάλλει τις χαμηλότερες κοινωνικο-οικονομικές τάξεις ως ομάδες μη κυβερνήσιμες από τις ανώτερες. Είναι μια ψήφος όχι διαμαρτυρίας αλλά δυσαρέσκειας και δυσφορίας που διασπά το πολιτειακό σώμα και το διαχωρίζει βαθιά. Είναι εντέλει μια ψήφος «αντισυστημική» (αν και στηρίζει ιδεολογήματα βαθιά συστημικά) ή, όπως πολύ-πολύ απλά θα έλεγε και η αναλφάβητη γιαγιά μου, «από πίτα που δεν τρως, τι σε νοιάζει κι αν καεί». Η πίτα της Ευρώπης, της ελεύθερης διακίνησης αγαθών (δεν έχουν) και ανθρώπων (να φύγουν, να πανε πού;), των εξαγωγών (δεν εξάγουν τίποτε), της ανάπτυξης (δεν τους αγγίζει), της πολυπολιτισμικότητας (δεν τους αφορά), της διαφοράς (έχουν να ασχοληθούν με τη δική τους), υπήρξε για χρόνια μια πίτα εξαιρετικά μικρή που τα κομμάτια της δεν έφτασαν ποτέ στους φωχούς, στους ανεκπαίδευτους, στους ηλικιωμένους , στους άνεργους και σε όσους ζουν με προνοιακά επιδόματα.



Θα περίμενε κανείς –με βάση τα παραπάνω– οι πολιτικο-κοινωνικές βάσεις της Βρετανικής ψήφου υπέρ της εξόδου απο την Ευρωπαϊκή Ένωση να έχουν αριστερό πρόσημο. Θα περίμενε η αφετηρία τους να είναι η κριτική προς μια Ευρώπη που έχει ξεχάσει τους λαούς και υπερασπίζεται μονάχα το κεφάλαιο. Θα περίμενε κανείς η επιθυμία των φτωχότερων, των αποκλεισμένων και όσων είχαν τις λιγότερες ευκαιρίες να έχει ένα χαρακτήρα διεθνιστικό. Να κουβαλάει μέσα της την αναγνώριση οτι τα ζητήματα της ανισότητας είναι διασυνοριακά, όπως διασυνοριακό είναι και το κεφάλαιο. Δυστυχώς κάτι τέτοιο δεν ισχύει.

Οι φτωχοί, οι ηλικιωμένοι και οι αμόρφωτοι αποτελούν το κατ’ εξοχήν εκλογικό σώμα της ακροδεξιάς (UKIP) στη Μ. Βρετανία. Πολλοί από αυτούς (ειδικά στον Βορρά και ειδικά οι πιο ηλικιωμένοι) ανήκαν κάποτε στο στρατόπεδο των Εργατικών (των Βρετανών κεντροαστερών, θα λέγαμε). Στις παραδοσιακές Εργατικές περιοχές η ακροδεξιά κερδίζει ολοένα περισσότερο έδαφος. Διάφορες υπεραπλουστευτικές εξηγήσεις για το φαινόμενο αυτό προσφέρονται τόσο για την περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου όσο και για άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Πέραν της αμορφωσιάς –που τους καθιστά, υποτίθεται, ευάλωτους στον λαϊκισμό της ακροδεξιάς και όχι αρκετά «ανοιχτόμυαλους και κοσμοπολίτες»– η πιο συνηθισμένη εξήγηση αφορά την «ψυχολογική» εκδοχή του ανήκειν. Εφόσον στα αποκλεισμένα στρώματα δεν δίνεται η ευκαιρία να ανήκουν με κάποιον άλλο τρόπο, ο εθνικισμός ανάγεται σε «συγκολλητική ουσία» του πολιτειακού σώματος. Όσοι δεν είναι αρκετά εκλεπτυσμένοι για να αντιληφθούν τον διεθνιστικό χαρακτήρα της εκμετάλλευσης ή την αντιστασιακή ποιότητα και δύναμη της «διαφοράς», προσπαθούν υποτίθεται να επιβάλουν απλούστερους μηχανισμούς ανήκειν, όπως αυτούς του έθνους-κράτους, που χαρακτηρίζονται από έναν «αυτοματισμό» (δεν χρειάζονται δηλαδή κάποιου είδους προσπάθεια πολιτικής κατανόησης).

Τέτοιου ψυχολογικού είδους επιχειρήματα –πέραν του ότι είναι ανεπαρκή– αποτελούν και ένα είδος απο-πολιτικοποίησης το ζητήματος της ανόδου του εθνικισμού στην Ευρώπη και είναι στην ουσία τους μία άλλη εκδοχή του γενικότερου επιχειρήματος περί ακαλλιέργητου και άρα κουτού και οποσθοδρομικού πολιτικού σώματος. Είναι όμως έτσι; Κι αν δεν είναι κουτοί, οπισθοδρομικοί και φασίστες, τότε τι είναι;

Υπάρχει σίγουρα ένα κομμάτι που τάσσεται με την άκρα δεξιά (αλλαχού) απο ιδεολογία και αυτοί είναι φασίστες. Δεν θα τους εξετάσω εδώ. Το άλλο κομμάτι όμως, αυτό που κάποτε ψήφιζε Εργατικούς (στη Βρετανία), αυτό που ήταν οργανωμένο σε συνδικάτα (παντού στην Ευρώπη), αυτό που πάλευε για εργασιακά δικαιώματα, για ισότητα και ισοπολιτεία, τι απέγινε και πώς κατάντησε (ας μου επιτραπεί η έκφραση) να εκπροσωπείται απο τον γραφικό Farage (έναν Άγγλο Καρατζαφέρη πάνω-κάτω); Γιατί οι άνθρωποι στο Λονδίνο, την πόλη με τους περισσότερους μετανάστες, ψήφισαν υπέρ της παραμονής στην Ευρώπη, ενώ κάποιοι άλλοι σε άλλα σημεία της κεντρικής Αγγλίας ψήφισαν κατά, με κύριο γνώμονα το μεταναστευτικό; Πώς συνδέεται ο κοινωνικός αποκλεισμός με την ξενοφοβία;

Προσωπικά αρνούμαι να συμβιβαστώ με την εξήγηση ότι κάποιοι απλως πείστηκαν από το επιχείρημα ότι οι ξένοι εργάτες κατεβάζουν τα μεροκάματα, ή οτι οι Ρουμάνοι Ρομά αποτελούν κίνδυνο για το προνοιακό κράτος. Προτείνω να εξετάσουμε μια άλλη εκδοχή: οι αποκλεισμένες κοινωνικές τάξεις αρνούνται (πλέον) να συνταυτιστούν με τις κινηματικές πολιτικές, και τις διεθνιστικές, αριστερές πολιτικές αξίες, γιατί όλα τα παραπάνω έχουν τρόπον τινά καπελωθεί από μια αριστερή διανοητική ελίτ που όμως ταξικά λίγη σχέση έχει με αυτούς που προσπαθεί να εκπροσωπήσει. Βρισκόμαστε έτσι μπροστά σε μια τρομακτική και ιδιότυπη εκδοχή μιας διαδικασίας «απο-αποικιοκρατικοποίησης» (de-colonisation) της ταξικής συνείδησης των αποκλεισμένων. Η έλλειψη οργανικών διαννοουμένων (μέσα απο το σώμα των αποκλεισμένων) σε συνδυασμό με το γεγονός ότι η παραδοσιακή κεντροαριστερά (Εργατικοί στη Βρετανία, ΠΑΣΟΚ στην Ελλάδα) έχει γίνει αφόρητα συντηρητική, καταλαμβάνοντας κομμάτι του ακραίου κέντρου, αφήνει έναν και μόνο χώρο πολιτικής έκφρασης: τη δυσφορία. Η δυσφορία αυτή με τη σειρά της εκφράζεται ως ξενοφοβία και εθνικισμός, όχι ίσως γιατί οι υποστηρικτές της είναι αληθώς ξενόφοβοι, μισαλλόδοξοι και εθνικιστές, αλλά πιθανώς γιατί τα εκφραστικά αυτά σχήματα φαίνονται να φοβίζουν τόσο τη μεσαία τάξη όσο και τους διανοούμενους που προσπαθούν επί ματαίω να εκφράσουν πολιτικά τους αποκλεισμένους, ενώ στην πραγματικότητα το μόνο που καταφέρνουν είναι να λαθροχειρούν εμπειριών που δεν έχουν πραγματικά.

Ο προηγούμενος αρχηγός των Εργατικών Ed Miliband γεννήθηκε στο Λονδίνο και είναι γιός Πολωνών μεταναστών. Ως εδώ καλά. Ο πατέρας του Miliband όμως δεν ήταν ο μέσος Πολωνός υδραυλικός που τόσο πολύ θέλει να ξεφορτωθεί η Βρετανική ακροδεξιά. Ήταν καθηγητής στο London School of Economics και αργότερα στο Leeds. Ο Miliband ταξίδεψε ως παιδί στην Αμερική, μάθαινε βιολί, σπούδασε στην Οξφόρδη, έκανε μεταπτυχιακά στο LSE, δούλεψε στο Chanel 4, και μαθήτευσε ως ερευνητής και λογογράφος δίπλα σε διάφορους πολιτικούς του Εργατικού Κόμματος. Όσο «λαϊκίστικο» κι αν ακούγεται αυτό που θα καταθέσω, ο μικρός Joseph (ψευδώνυμο αληθινού προσώπου) που πηγαίνει στο σχολείο με τα παιδιά μου, γεννήθηκε απο μια νεαρή ανύπαντρη μητέρα, κόρη μιας νεαρής ανύπαντρης μητέρας, και εγγονή ενός ανθρακωρύχου. Η μητέρα του Joseph τον αφήνει στη γιαγιά του κάθε φορά που βρίσκει έναν καινούργιο σύντροφο, ο οποίος (σύμφωνα με όσα μας λέει η γιαγιά με εντελώς «ανάρμοστα δημόσιο» τρόπο) συνήθως πίνει και τη δέρνει. Όταν δεν τον αφήνει στη γιαγιά του, η γιαγιά του πάει και τον παίρνει η ίδια γιατί τον αγαπάει πολύ και φοβάται για τη σωματική του ακεραιότητα. Ο μικρός Joseph δεν ξέρει καλά τα χρώματα, δεν ξέρει καθόλου τα σχήματα και δεν αναγνωρίζει τους αριθμούς. Ξεχωρίζει στο προαύλιο του σχολείου, από τον τρόπο που παίζει, από τον τρόπο που φωνάζει κι από τις λέξεις (όχι απαραίτητα βρισιές) που χρησιμοποιεί. Στο σχόλασμα ξεχωρίζουν εξίσου η γιαγιά του και η μαμά του (τις σπάνιες φορές που τη βλέπουμε) για τους ίδιους λόγους. Ποιός απο αυτούς τους ανθρώπους μπορεί πραγματικά να αντιπροσωπευθεί απο τον Ed Miliband; Κανείς. Ψήφισαν όλοι Brexit (το γνωρίζω) και πιθανότατα UKIP (το υποθέτω από τα συμφραζόμενα). Ποιόν από την οικογένεια του Joseph θα πρέπει τώρα εγώ, η «αριστερή διανοούμενη», να «κατηγορήσω» γιατί δεν αντιλαμβάνεται την αξία της διαφοράς των άλλων;

Οι περισσότεροι από εμάς που ζούμε στη Βρετανία δεχτήκαμε τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος, όχι απλως σαν χαστούκι στο πρόσωπο αλλά σαν μπουνιά στο στομάχι. Οι περισσότεροι απο αυτούς που κατέθεσαν το ΟΧΙ τους σ’ αυτό το δημοψήφισμα δέχονται μπουνιές παντού. Χρόνια τώρα. Όσο λιγότερο ηθικολογήσουμε εναντίον τους και όσο πιο σοβαρά πάρουμε αυτό που θέλουν να μας πουν (χωρίς να το συγχέουμε με τον τρόπο με τον οποίο μας το λένε), τόσο πιο γρήγορα θα αντιληφθούμε ότι αυτοί οι άνθρωποι ήταν και είναι, χρόνια τώρα, οι εσωτερικοί μας ξένοι. Όσο άναρθρες κι αν είναι οι κραυγές τους –και ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο– πρέπει να ακουστούν. Ένα μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων του Brexit είναι μια νέα αυτοκρατορία που αντεπιτίθεται. Τρομακτικά. Άσχημα. Δύσκολα. Λούμπεν. Δεν χρειάζονται τη διδαχή μας. Δεν χρειάζονται την ανοχή μας. Ουρλιάζουν για χώρο, χρόνο, ευκαιρίες. Ας σκάσουμε επιτέλους, κι ας τους πάρουμε σοβαρά γιατί, όπως έλεγε και η συγχωρεμένη η Κατερίνα Γώγου, η πολιτική τους μοναξιά είναι τσεκούρι πάνω από τα κεφάλια μας που γυρίζει… γυρίζει… γυρίζει….

Start your day

READ before your day starts.
1. Focus on 3 things every day and on 3 things that you want to achieve in every one of this greater 3 areas.
Be specific on what you are going to do before doing it.
Remember my rule of three. Ask yourself at the beginning of the day: ‘What three tasks are most important‘ – now you know your priority so do not let yourself become distracted.
Write down all your tasks on a piece of paper and number them: 1 = urgent, 2 = important, 3= perhaps should do. Do the 1’s first, then 2’s. Forget 3’s for now.
Put all your tasks on post it notes and have the satisfaction of throwing them away whenever you finish one. This was really motivational for me
2. The habit of finishing something
Half finished products got me nowhere as I could not sell them or do anything with them. They sat there, waiting to be forgotten
I guess it would come as no surprise, that when I learnt to finish things, success came knocking at my door.
Learn to accept that one finished product is worth more then 100 unfinished ones.
Do not try to be perfect – JUST FINISH IT. We only ever need to be good enough, so get the thing finished and work on perfecting it later. Odds are that once finished you will find that you are more than happy with the end result, without the need to continue perfecting it.
3.
 I had this ‘it can’t be that easy’ attitude, which always kept me back from reaching my potential.
Believe that you have the ability to be successful or you will just be wasting your time and energy.
4. DO NOT BE LAZY
Do something, it’s always better then doing nothing.
I hung my ‘Four Magic Words’ above my computer: ‘This is useful because…‘ and I constantly asked myself that question.
Turn off all distractions when you work. Your phone, your email, internet and anything else that distracts you.

10. I Did Not Realize The Power Of Just Getting Started…
Take the first step and start doing something. It’s crazy but everything always seems to fall in place. Just get started… yes, NOW.

Source
https://www.entrepreneurs-journey.com/9735/10-ways-i-sabotaged-my-success-and-how-to-avoid-my-mistakes/

Χάθηκα στον δρόμο

"Φτιάχτηκα για ένα εντελώς διαφορετικό πλανήτη. Αλλά χαθηκά στον δρόμο"
Σιμόν ντε Μποβουάρ "Η κατεστραμμένη" 1967

Μίσος (Κ.Καστοριάδης)

Υπάρχουν δύο ψυχικές εκφράσεις του μίσους: το μίσος για τον άλλο και το μίσος για τον εαυτό μας, το οποίο συχνά δεν παρουσιάζεται ως τέτοιο. Αλλά πρέπει να καταλάβουμε ότι και τα δυο έχουν κοινή ρίζα, την άρνηση της ψυχικής μονάδας να δεχθεί αυτό που για την ίδια είναι ξένο. Η οντολογική αυτή διάρθρωση του ανθρώπου επιβάλλει αξεπέραστους εξαναγκασμούς σε κάθε κοινωνική οργάνωση και σε κάθε πολιτικό πλάνο. Καταδικάζει αμετάκλητα κάθε ιδέα για μία«διαφανή» κοινωνία, κάθε πολιτικό πλάνο που αποσκοπεί στην άμεση οικουμενική συμφιλίωση.

Κατά τη διαδικασία κοινωνικοποίησης, οι δύο διαστάσεις του μίσους χαλιναγωγούνται σε σημαντικό βαθμό, τουλάχιστον όσον αφορά τις πιο δραματικές εκδηλώσεις τους. Εν μέρει αυτό επιτυγχάνεται μέσω του μόνιμου αντιπερισπασμού που ασκείται στην καταστροφική τάση από τους «εποικοδομητικούς» κοινωνικούς σκοπούς – την εκμετάλλευση της φύσης, τον συναγωνισμό διαφόρων ειδών (τις «ειρηνικές» αγωνιστικές δραστηριότητες, όπως ο αθλητισμός, τον οικονομικό ή πολιτικό ανταγωνισμό, κτλ). Όλες αυτές οι διέξοδοι κατευθύνουν ένα μέρος του μίσους και της«διαθέσιμης» καταστροφικής ενέργειας, αλλά όχι το σύνολο τους.

Το κομμάτι του μίσους και της καταστροφικότητας που απομένει φυλάσσεται σε μία δεξαμενή έτοιμη να μετατραπεί σε καταστροφικές δραστηριότητες, σχηματοποιημένες και θεσμοθετημένες, που στρέφονται εναντίον άλλων ομάδων – δηλαδή να μετατραπεί σε πόλεμο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ψυχικό μίσος είναι η «αιτία» του πολέμου. Αλλά το μίσος είναι, αναμφίβολα, ένας όρος, όχι μόνο απαραίτητος αλλά και ουσιαστικός, του πόλεμοι».

Το μίσος καθορίζει τον πόλεμο και εκφράζεται μέσω αυτού, Η φράση του Αντρέ Μαλρό «είθε η νίκη σε αυτό τον πόλεμο να ανήκει σε όσους πολέμησαν χωρίς να τον αγαπούν» εκφράζει μία ελπίδα που στην πραγματικότητα διαψεύδεται σε όλους σχεδόν τους πολέμους. Αλλιώς δεν θα καταλαβαίναμε πώς εκατομμύρια άνθρωποι στη διάρκεια της ιστορίας ήταν πρόθυμοι, από τη μία στιγμή στην άλλη, να σκοτώσουν αγνώστους ή να σκοτωθούν από αυτούς. Και όταν η δεξαμενή του μίσους δεν βρίσκει διέξοδο στον πόλεμο, εκδηλώνεται υπόκωφα με τη μορφή της περιφρόνησης, της ξενοφοβίας και του ρατσισμού.

Οι καταστροφικές τάσεις των ατόμων συνάδουν απόλυτα με την ανάγκη μίας κοινωνίας να ενδυναμώνει τη θέση των νόμων, των αξιών και των κανόνων της, ως μοναδικά στην τελειότητα τους και ως τα μόνα αληθινά, ενώ οι νόμοι, τα πιστεύω και τα έθιμα των άλλων είναι κατώτερα, λανθασμένη, άσχημα, αηδιαστικά, φριχτά, διαβολικά.

Και αυτό, με τη σειρά του, βρίσκεται σε πλήρη αρμονία με τις ψυχικές ανάγκες του ατόμου. Γιατί ό,τι υπάρχει πέρα από τον κύκλο σημασιών που τόσο επίπονα περιέβαλε στον δρόμο προς την κοινωνικοποίηση είναι λανθασμένο, άσχημο, ασύνετο. Το αυτό συμμερίζεται η ομάδα στην οποία ανήκει: φυλή, χωριό, έθνος, θρησκεία. Πρέπει να γίνει σαφώς αντιληπτό ότι κάθε απειλή προς τις θεσμοθετημένες ομάδες, στις οποίες ανήκουν τα άτομα, βιώνεται από αυτά ως πιο σοβαρή από μία απειλή κατά της ζωής τους,

Τα χαρακτηριστικά αυτά παρατηρούνται με μεγαλύτερη ένταση στις εντελώς κλειστές κοινωνίες: στις αρχαϊκές ή παραδοσιακές αλλά ακόμη περισσότερο στις σύγχρονες απολυταρχικές. Η κύρια απάτη είναι πάντα: οι κανόνες μας είναι το καλό· το καλό είναι οι κανόνες μας· οι κανόνες μας δεν είναι ίδιοι με τους δικούς τους· άρα οι κανόνες τους δεν είναι καλοί. Επίσης: ο θεός μας είναι ο αληθινός· η αλήθεια είναι ο θεός μας· ο θεός μας δεν είναι ίδιος με τον δικό τους· άρα ο θεός τους δεν είναι ο αληθινός.

Πάντα φαινόταν σχεδόν αδύνατο οι ανθρώπινες ομάδες να αντιμετωπίζουν το διαφορετικό ως ακριβώς αυτό: απλώς διαφορετικό. Επίσης, ήταν σχεδόν αδύνατο να αντιμετωπίζουν τους θεσμούς των άλλων ως ούτε κατώτερους ούτε ανώτερους αλλά απλώς ως διαφορετικούς. Η συνάντηση μίας κοινωνίας με άλλες συνήθως ανοίγει τον δρόμο για τρεις πιθανές εκτιμήσεις: οι άλλοι είναι ανώτεροι από εμάς είναι ίσοι ή είναι κατώτεροι. Αν δεχτούμε ότι είναι ανώτεροι, οφείλουμε να απαρνηθούμε τους θεσμούς μας και να υιοθετήσουμε τους δικούς τους. Αν είναι ίσοι θα μας ήταν αδιάφορο αν οι άλλοι είναι χριστιανοί ή ειδωλολάτρες. Οι δύο αυτές πιθανότητες είναι απαράδεκτες. Διότι αμφότερες προϋποθέτουν ότι το άτομο πρέπει να εγκαταλείψει τα σημεία αναφοράς του ή τουλάχιστον να τα θέσει υπό αμφισβήτηση.

Δεν απομένει λοιπόν παρά η τρίτη πιθανότητα: οι άλλοι είναι κατώτεροι. Αυτό βεβαίως αποκλείει την πιθανότητα οι άλλοι να είναι ίσοι με εμάς, με την έννοια ότι οι θεσμοί τους απλώς δεν συγκρίνονται με τους δικούς μας. Ακόμη και στην περίπτωση «μη θρησκευτικών» πολιτισμών, μία τέτοια παραδοχή θα δημιουργούσε αναπάντητα ερωτηματική στο καθαρώς θεωρητικό επίπεδο: πώς αντιμετωπίζει κανείς κοινωνίες που δεν αναγνωρίζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, επιβάλλουν στους πολίτες τους σκληρές ποινές ή έχουν απαράδεκτα έθιμα;

Ο δρόμος προς την αναγνώριση του διαφορετικού αρχίζει στο ίδιο σημείο και έχει τα ίδια κίνητρα με την αμφισβήτηση των δεδομένων θεσμών της κοινωνίας, την απελευθέρωση των σκέψεων και των πράξεων, εν ολίγοις τη γέννηση της δημοκρατίας και της φιλοσοφίας. Εδώ μπαίνει κανείς σε πειρασμό να πει ότι το άνοιγμα της σκέψης και ο μερικός και σχετικός εκδημοκρατισμός των πολιτικών καθεστώτων της Δύσης συνοδεύτηκαν από την παρακμή του σωβινισμού, της ξενοφοβίας και του ρατσισμού. Ωστόσο, δεν μπορούμε να δεχτούμε αυτή την ιδέα χωρίς να θέσουμε ισχυρούς περιορισμούς. Αρκεί να σκεφτούμε με πόσο ακραία επιθετικότητα επανεμφανίστηκε ο εθνικισμός, η ξενοφοβία και ο ρατσισμός τον 20ό αιώνα σε χώρες «ανεπτυγμένες» και «δημοκρατικές».

Όλα όσα ειπώθηκαν μέχρι εδώ αφορούν τον αποκλεισμό του άλλου. Δεν αρκούν για να «εξηγήσουμε» γιατί αυτός ο αποκλεισμός γίνεται διάκριση, περιφρόνηση, απομόνωση, και τελικά μίσος, λύσσα και δολοφονική τρέλα. Δεν πιστεύω όμως ότι μπορεί να υπάρξει γενική «εξήγηση».

Μπορώ μόνο να αναφέρω έναν παράγοντα που αφορά τις μαζικές εκρήξεις εθνικού και ρατσιστικού μίσους στη σύγχρονη εποχή. Η κατάρρευση, στις καπιταλιστικές κοινωνίες, σχεδόν όλων των αρχών είχε ως επίπτωση τη συσπείρωση για λόγους ταύτισης γύρω από τη «θρησκεία», το «έθνος» ή τη «ράτσα» και όξυνε το μίσος προς τους ξένους. Η κατάσταση δεν είναι διαφορετική στις μη ευρωπαϊκές κοινωνίες που υφίστανται το σοκ της εισβολής του μοντέρνου τρόπου ζωής, άρα και την κονιο­ποίηση των παραδοσιακών ση­μείων αναφοράς με τα οποία ταυτίζονται τα άτομα. Το αποτέλεσμα είναι η αύξηση του θρησκευτικού και/ή εθνικού φανατισμού.

Μία τελευταία παρατήρηση που αφορά τον ρατσισμό. Το κύριο και καθοριστικό χαρακτηριστικό του ρατσισμού είναι η «απαραίτητη μη μετατρεψιμότητα» του άλλου. Ο θρησκευτικά μισαλλόδοξος δέχεται με χαρά τον προσηλυτισμό των απίστων ο «λογικά» εθνικιστής χαίρεται όταν ξένα εδάφη προσαρτώνται στη χώρα του και οι κάτοικοι τους «αφομοιώνονται» Δεν είναι όμως τέτοια η περίπτωση του ρατσιστή. Οι γερμανοί εβραίοι θα ήθελαν να παραμείνουν πολίτες του Τρίτου Ράιχ· αλλά οι ναζιστές ούτε να το ακούσουν.

Ακριβώς γιατί στην περίπτωση του ρατσισμού το αντικείμενο του μίσους πρέπει να είναι «μη μετατρέψιμο». Γι” αυτό ο ρατσιστής επικαλείται ή εφευρίσκει δήθεν φυσικά (βιολογικά), άρα μη μετατρέψιμα, χαρακτηριστικά του αντικειμένου του μίσους του: το χρώμα του δέρματος του, τα διακριτικά γνωρίσματα του προσώπου του. Τέλος, θα ήταν απολύτως δικαιολογημένο να συνδέσουμε αυτή την ακραία μορφή του μίσους προς τον άλλο με το πιο σκοτεινό, πιο άγνωστο και πιο συγκρατημένο είδος μίσους: το μίσος προς τον εαυτό μας.

Η αυτονομία, δηλαδή η πλήρης δημοκρατία, και η αποδοχή του άλλου δεν αποτελούν φυσική ανθρώπινη κλίση. Αμφότερες συναντούν τεράστια εμπόδια. Γνωρίζουμε από την ιστορία ότι ο αγώνας για τη δημοκρατία είχε μέχρι σήμερα οριακά μεγαλύτερη επιτυχία από τον αγώνα κατά του σωβινισμού, της ξενοφοβίας και του ρατσισμού. Αλλά για όσους είναι στρατευμένοι στο μοναδικό πολιτικό πλάνο που χρήζει υπεράσπισης, το πλάνο της οικουμενικής ελευθερίας, ο μοναδικός ανοικτός δρόμος είναι η συνέχιση του αγώνα κόντρα στο ρεύμα.(eagainst)

Παιδιά

"Τα παιδιά σας δεν είναι παιδιά σας, είναι οι γιοι και οι κόρες της λαχτάρας της Ζωής για τη Ζωή.
Δημιουργούνται διαμέσου εσάς, αλλά όχι από εσάς. Κι αν και βρίσκονται μαζί σας, δεν σας ανήκουν.
Μπορείτε να τους δώσετε την αγάπη σας, αλλά όχι τις σκέψεις σας.
Αφού ιδέες έχουν δικές τους. Μπορείτε να προσπαθήσετε να τους μοιάσετε, αλλά μη γυρέψετε να τα κάνετε σαν εσάς.
Αφού η ζωή δεν πάει προς τα πίσω, ούτε ακολουθεί στο δρόμο του το χτες.
Μπορείτε να δίνετε μια στέγη στο σώμα τους, αλλά όχι και στις ψυχές τους. Αφού οι ψυχές τους κατοικούν στο σπίτι του Αύριο.
Είστε το τόξο από το οποίο τα παιδιά σας ωσάν ζωντανά βέλη ξεκινάνε για να πάνε μπροστά."

Χαλίλ Γκιμπράν

Κανείς δεν μπορεί

Κανείς δεν μπορεί να πεί εκ των προτέρων ποιές θα είναι οι αξίες μιας καινούργιας κοινωνίας ή να τις δημιουργήσει εν ονόματι της. Οφείλουμε, όμως, να κοιτάξουμε "με ξεκάθαρο μυαλό" τα πράγματα, να αποδιώξουμε τις αυταπάτες, να λέμε με σθένος αυτό που θέλουμε, να βγαίνουμε από τα δίκτυα παρασκευής και διάδοσης των ηρεμιστικών, εν αναμονή της στιγμής που θα μπορέσουμε να τα τσακίσουμε.

Κορνήλιος Καστοριάδης
"Παράθυρο στο χάος" σ.37

Πατριωτισμός

Ο πατριωτισμός είναι το τελευταίο καταφύγιο των παλιανθρώπων.
Samuel Johnson, 1709-1784, Άγγλος συγγραφέας.

Ακούς εκεί we blame you! Ηλίθιε!

Άρθρο - Απάντηση του Αλκίνοου Ιωαννίδη (σε κάποιον Άγγλο)

Tην «απάντηση» του σε Άγγλο που έριξε τις ευθύνες στους Έλληνες για ό,τι συμβαίνει στην Ευρώπη δίνει μέσα από το site   του ο Αλκίνοος Ιωαννίδης. Ο τραγουδοποιός θυμάται με αφορμή αυτό το «We blame you, you know» τις ενέργειες των Άγγλων στην Κύπρο και στην Ελλάδα αλλά κριτικάρει και την ανικανότητα του ελληνικού κράτους και του ένοχου πολιτικού συστήματος που αφού μας έφερε ως εδώ, «πασχίζει» τώρα να μας σώσει…

"We blame you, you know, μου είπε ένας Άγγλος στο Λονδίνο. Εννοούσε πως οι Έλληνες κάνουμε ζημιά στις οικονομίες των άλλων χωρών της Ευρώπης. Με την κυκλοφορία της συλλογής “Local Stranger” στο εξωτερικό, θα πέφτω συχνά πάνω σε τέτοιου είδους ατάκες ξένων δημοσιογράφων.

Τι να απαντήσω; Τι να του πω; Πως οι αποικιοκράτες παππούδες του συμπεριφέρονταν στους Kύπριους δικούς μου σαν να ήταν ζώα, επειδή ήταν βοσκοί και δεν είχαν μπάτλερ; Πως η βασίλισσά του, αυτή η γιαγιά με τα καταπληκτικά καπέλα, όταν ήταν νέα υπέγραφε με το χέρι της θανατικές καταδίκες παιδιών 19 και 20 χρονών που πάλευαν να ελευθερώσουν τον τόπο τους; Να του πω για την εξωτερική πολιτική της χώρας του, που τεχνητά προκάλεσε το μίσος μεταξύ των Ελληνοκυπρίων και των Τουρκοκυπρίων, άνοιξε με το ζόρι την όρεξη στην Τουρκία για την Κύπρο και με τη βοήθεια της αστείρευτης δικής μας λεβεντομαλακίας δημιούργησε το Κυπριακό πρόβλημα, με χιλιάδες νεκρούς, αγνοούμενους και πρόσφυγες;

Να του πω για τον εμφύλιο εδώ στην Ελλάδα και για τον ρόλο που έπαιξε η εξωτερική πολιτιτική της χώρας του; Για τη σύμπραξη με τους ηττημένους Γερμανοτσολιάδες και κάθε λογής δοσίλογους εναντίων όσων αγωνίστηκαν για την ελευθερία στο βουνό; Για το πώς εκμεταλλεύτηκαν την εγκεφαλική σκλήρηνση και τον επαρχιωτισμό της εδώ κομμουνιστικής ηγεσίας προκειμένου να ξεφορτωθούν μια και καλή το πιο δημιουργικό και αλτρουιστικό κομμάτι της χώρας; Πως από τότε επικράτησαν εδώ οι βολεψάκιδες, οι παρτάκιδες και οι ελληνάρες χωρίς Ελλάδα – αυτοί που όταν λένε «αγαπώ την πατρίδα μου» εννοούν στην καλύτερη περίπτωση «αγαπώ τον εαυτό μου» ή ακόμα «μισώ όλους τους άλλους» - φέρνοντας τη χώρα σήμερα στην καταστροφή;

Ας μη μιλήσω για τη Γερμανία, μη σας κουράζω με τα αυτονόητα...

“We blame you!” Έλα τώρα Robert, behave yourself να πούμε, μην κάνεις σαν παιδί! Κι εγώ σας κατηγορώ άμα είν’ έτσι.

Οι εταιρείες και οι κυβερνήσεις σας ανέθρεψαν και στήριξαν τη διαφθορά μας, προκειμένου να μας πουλήσουν σε διπλή τιμή τα άχρηστα, μισοχαλασμένα όπλα, τα φάρμακα και τις τηλεπικοινωνίες τους. Έστησαν Ολυμπιάδες. Η δική μας κόστισε διπλάσια από του Σίδνευ, το είπε τότε υπουργός μας, υπερήφανος, σε ξένο κανάλι. Κι όταν ρωτήθηκε ο υπουργός στη συνέχεια: «Εννοείτε πως αυτά πληρώνονται με ξένα κεφάλαια;» απάντησε παρεξήγημένος (έχουμε και μια αξιοπρέπεια!), «Όχι! Αποκλειστικά με δικά μας χρήματα. Θα μάθουμε πόσα ακριβώς μετά το πέρας των αγώνων»! Τα πλήρωσε το κράτος, δηλαδή εμείς, δηλαδή τα εγγόνια μας. Κι εμείς φωνάζαμε «Ζήτω» και «Γεια». Και στήναμε ωραίες τελετές έναρξης και λήξης. Γραφείο τελετών!

“We blame you!” Και οι δύο παππούδες μου σκοτώθηκαν στον πόλεμο. Δεν άκουσα ποτέ τους γονείς μου που μεγάλωσαν πάμφτωχοι και ορφανοί, ούτε τις πρόσφυγες, χήρες γιαγιάδες μου να κατηγορούν συνολικά τους Γερμανούς, τους Άγγλους, τους Τούρκους ή τους Βούλγαρους. Είχαν μια σιωπή, μια βαθιά γνώση πως ο άνθρωπος, από όπου και αν κατάγεται, κρύβει μέσα του τον άγγελο μα κρύβει και το θηρίο. Το ταϊζει κρυφά, το κρύβει πίσω από χαμόγελα και ανέξοδες καλοσύνες, το καταπιέζει όταν ενοχλεί την καθημερινότητα και το ελευθερώνει όποτε οι συνθήκες το επιτρέπουν. Εκτός κι αν η καλλιέργεια και η ηθική του υπερισχύσουν. Μα, να ανοίξω φιλοσοφική συζήτηση;

Όχι. Τότε; Ας πάω στα «επουσιώδη». Να πω για τις αηδίες που η δική σας show-business μάς πούλησε δεκαετίες τώρα; Για τόσες ανοησίες της ποπ, της ροκ και των «charts» που μας τάισαν με το ζόρι; Που για κάθε τραγούδι της προκοπής αναγκαστήκαμε να αγαπήσουμε κι ένα σακί σκουπιδοτράγουδα και να συνδέσουμε τις εφηβείες και τις ζωές μας μαζί τους; «Και τι με νοιάζει, θα μου πει, αν εσύ έχαφτες τις αηδίες που σου πουλούσαν οι δισκογραφικές και τα ραδιόφωνα; Ας μην τις άκουγες. Είναι ανάγκη να σας φταίνε πάντα οι άλλοι;»

Καλά, θα πω για τα δικά μας: Έχεις δίκιο Robert, ότι κι αν πεις λίγο είναι. Η πρώτη μας βουλή είχε μέσο όρο 200 βαφτιστήρια ανά βουλευτή. Ήμασταν χαλασμένοι εξ αρχής. Ο εμφύλιος μεταξύ των Ελλήνων κατά την επανάσταση στοίχησε περισσότερους νεκρούς απ’ ότι ο αγώνας ενάντια στους Οθωμανούς. Βαφτίσαμε τον Ιταλό Καποδίστρια Έλληνα και μετά τον σκοτώσαμε γιατί δεν είχε τα κουσούρια μας. Όσο αίμα κι αν χύσαμε, όσους Θούριους κι αν ψάλαμε, όσες ηρωικές Εξόδους κι αν επιχειρήσαμε, τελικά εσείς μάς κάνατε κράτος, για να κάνουμε τις δουλειές σας. Το ένα από τα τρία πρώτα κόμματα της νέας μας χώρας, αυτό που ουσιαστικά επικράτησε, λεγόταν «Αγγλικό». Αυτό τα λέει όλα. Ποια ιδεοληψία μάς έκανε να πιστέψουμε πως μπορούμε να σηκώσουμε κεφάλι; Χάσατε ευγενή παιδιά εδώ Robert, το ξέρω. Ποιητές, ουτοπιστές, οξφορδιανούς αρχαιογνώστες, έφηβους φιλέλληνες, Έλληνες εξ αναγνώσεως, Πλατωνιστές όταν κανείς δεν είχε ακούσει για Πλάτωνα στα λημέρια μας για αιώνες. Εμείς ήμασταν αναλφάβητοι Αρβανίτες, Βλάχοι, Τουρκόγυφτοι, Τουρκόφωνοι, Πομάκοι, Σλαβομακεδόνες, Τσάμιδες. Εσείς βυθίσατε στο Ναβαρίνο, εσείς μας δώσατε κράτος, εσείς μας κάνατε Έλληνες. Εμείς απλώς κερδίσαμε το κύπελο στο ποδόσφαιρο και βγήκαμε να δείρουμε Αλβανούς.

Μπα, όχι, αυτά τα λέμε μεταξύ μας, δεν είναι για ν’ ακούγονται παραέξω, μετατρέπονται αυτομάτως σε υπερβολές και σε ψέματα όταν βγαίνουν απ’ το σπίτι. Θα του πω άλλα:

Μη νομίζεις πως περνούσαμε ζωή και κότα τόσα χρόνια Robert! Δεν ήταν παράδεισος το να κοιμάσαι σε ράντζο στο διάδρομο, εγχειρισμένος. Ούτε το να είσαι άτομο με αναπηρία και να σού είναι αδύνατον να κινηθείς στις πόλεις μας. Ούτε το να πληρώνεις «περαίωση» στην εφορία, θεωρούμενος απατεώνας εξ ορισμού. Ούτε το να οδηγείς και να πεθαίνεις στους δρόμους μας. Ούτε το να γεννάς με καισαρική για να βγάλει κάνα φράγκο παραπάνω ο μαιευτήρας και να ταϊζει γάλα σκόνη το παιδί σου για να πάρει προμήθεια. Ούτε το να μη βρίσκεις το δίκιο σου στα δικαστήρια. Ούτε το να κυβερνιέσαι από όσους μας κυβέρνησαν. Ούτε το να ζεις στην ασχήμια όπου ο καθένας έχτιζε ότι να ‘ναι όπου να ‘ναι. Ούτε το να είσαι παιδί χωρίς παιδεία και χωρίς χρόνο, με πέντε ιδιαίτερα τη μέρα, με άγχος και κατάθλιψη. Ούτε γέρος χωρίς ουσιαστική περίθαλψη και σύνταξη, να περιμένεις να πεθάνεις μπροστά στην τηλεόραση. Ούτε και το να είσαι Αιγυπτιώτης, Κύπριος, Μικρασιάτης, Ηπειρώτης, Ίμβριος ή Πόντιος ήταν πάντα ευχάριστο. Γι’ αυτό μη λες πως γλεντούσαμε τη ζωή μας τόσα χρόνια με δανεικά. Τα δανεικά τα έδιναν οι διαφθορείς των κυβερνήσεων και των εταιρειών σου και τα έτρωγαν οι διεφθαρμένοι δικοί μας δικοί τους. Και θησαύριζαν οι δυνατοί μέσα απ’ τη μιζέρια και τον εξευτελισμό μας και σήμερα θέλουν κι άλλο.

Τώρα, το πώς γίνεται αυτή η πλούσια και αδιάφθορη χώρα σου, ενώ ρούφηξε το αίμα αποικιών τόσα χρόνια, να χρωστά κι αυτή, το γιατί σού κόβονται οι παροχές στην παιδεία, οι κοινωνικές ασφαλίσεις, οι μισθοί και η πρόνοια, το γιατί έχεις χρόνια τώρα άστεγους κάτω απ’ τις γέφυρες, πεινασμένους στο δρόμο και αναλφάβητους το 2012, αυτό είναι άλλο, τεράστιο, παγκόσμιο θέμα που καλό θα ήταν να ψάξουμε όλοι μαζί. Δεν πηγάζει από την κατάσταση στην Ελλάδα. Μη μας κατηγορείς λοιπόν για όσα δεν φταίμε.

Αν θέλεις να μας κατηγορήσεις, κατηγόρησέ μας για την έλλειψη οργανωμένης άμυνας απέναντι σε μια επίθεση πρωτοφανή αλλά αναμενόμενη. Κατηγόρησέ μας που βρεθήκαμε ανέτοιμοι, επαρχιώτες αδικτύωτοι, αυτιστικοί, ομφαλοσκόποι, χασομέρηδες, μια πόλη ανοχύρωτη μπροστά στην προαναγγελθήσα επέλαση του τέρατος. Και κατηγόρησε και λίγο τον εαυτό σου, που αντί να συμπονέσει τον δοκιμαζόμενο φτωχόκοσμο της Ελλάδας, γλύφει μισοκοιμισμένος την καραμέλα που του πουλούν οι αγορές, τα περιοδικά των εκδοτών και οι ρατσιστικές αναλύσεις των καναλιών, περιμένοντας τη σειρά του. Σου λένε κάθε μέρα για την ελληνική τεμπελιά, για την ελληνική διαφθορά, για την ελληνική ψευτιά. Την αλήθεια που δεν σου λένε θα σου την πούμε εμείς: Ετοιμάσου να χάσεις όσα νομίζεις πως έχεις. Γιατί θα τα χάσεις όλα!

Και μην πεις "αυτά δεν γίνονται!" Κι εμείς τέτοια λέγαμε. Και σήμερα βρεθήκαμε χωρίς γη κάτω απ' τα πόδια μας. Αύριο θα έρθει η σειρά σου. Όταν λοιπόν θα σου στερούν τη σύνταξή σου, τα χρήματα που κέρδισες με ιδρώτα και με απουσία από τα παιδιά σου και τους έδωσες να σου φυλάξουν, όταν δεν θα ‘χεις γιατρό να γιατρευτείς, σπίτι να κοιμηθείς, πρόνοια να προνοήσει, φαϊ να φας, τραγούδι να τραγουδήσεις, τότε να μας κατηγορήσεις διπλά. Γιατί εμείς ανοίξαμε την Κερκόπορτα.

Η ευθύνη μας δεν είναι μόνο πως δημιουργήσαμε χρέος, πως κλέψαμε τον τόπο μας, πως χτίσαμε αυθαίρετα, πως πληρωθήκαμε μαύρα, πως πήραμε και δώσαμε φακελάκια, πως ψηφίσαμε ζώα, πως λαδώσαμε, πως παντρευτήκαμε σε πισίνες με πυροτεχνήματα και λιμουζίνες ενώ χρωστούσαμε, πως κάψαμε πεντοχίλιαρα στα σκυλάδικα, πως θελήσαμε το βουλευτή και τον καλλιτέχνη να εκπροσωπούν τη φτηνότερη και πιο αντιαισθητική πλευρά μας. Εννοείται πως φταίμε για όλα αυτά και άλλα. Όμως η πραγματικά μεγάλη ενοχή μας απέναντί σου είναι πως κάναμε την αρχή για να ρουφήξουν σε λίγο και το δικό σου αίμα.

Η υποχρέωση μας σήμερα είναι να παλέψουμε για τα παιδιά σου. Και η δική σου υποχρέωση είναι να παλέψεις για τα δικά μας. Μόνο έτσι γίνεται.
Τα υπόλοιπα είναι ανοησίες.

Ακούς εκεί we blame you! Ηλίθιε!"

Κώστας Δουζίνας - Συνέντευξη για το ΜΟΝΟ

Κώστας Δουζίνας – Συνέντευξη στον Γιάννη Κιμπουρόπουλο για το ΜΟΝΟ #01

Παρ’ ότι έχει συμπληρώσει τριάντα χρόνια ακαδημαϊκής καριέρας στο εξωτερικό, με «βάση» του το Λονδίνο και το περίφημο Birkbeck Institute for the Humanities το οποίο διευθύνει, τον Κώστα Δουζίνα το ευρύ ελληνικό κοινό τον γνώρισε τον Ιανουάριο του 2010, μέσω ενός άρθρου στον βρετανικό Guardian που έκανε αίσθηση, μεταφράστηκε, αναδημοσιεύτηκε σε ελληνικές εφημερίδες και διακινήθηκε σε χιλιάδες ηλεκτρονικά ταχυδρομεία. «Την επόμενη δεκαετία ελπίζω να γίνω ακόμη πιο ριζοσπάστης», ήταν ο τίτλος του άρθρου αυτού που, στην αυγή της ελληνικής κρίσης, όταν ο φόβος και ο διεθνής διασυρμός της χώρας άρχισαν να παραλύουν την ελληνική κοινωνία, λειτουργούσε σε μια ένεση αισιοδοξίας. Από τότε ο Κώστας Δουζίνας, με συνεχή αρθρογραφία στον Guardian και δημόσιες παρεμβάσεις στην Ελλάδα και αλλού δίνει μια έμπρακτη απάντηση στο ερώτημα «τι έχουν προσφέρει οι διανοούμενοι στον κόσμο;». Ερώτημα που προβοκατόρικα είχε απευθύνει το 2004 με αφορμή την ίδρυση του Birkbeck Institute for the Humanities, το οποίο ο Κ. Δουζίνας διευθύνει, με τον Σλαβόι Ζίζεκ σε ρόλο διεθνούς διευθυντή.


Συναντήσαμε τον Κώστα Δουζίνα στο «καταφύγιό» του στην Αθήνα, ένα διαμέρισμα στο Κουκάκι με ένα απολαυστικό και σημειολογικά ενδιαφέρον παράθυρο προς την Ακρόπολη. Την αφορμή έδωσε το τελευταίο του βιβλίο «Αντίσταση και Φιλοσοφία στην κρίση» (Εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 2011), το οποίο, όπως ο ίδιος λέει, γράφτηκε εν θερμώ το καλοκαίρι, με νωπές ακόμη τις εντυπώσεις από την κοινωνική έκρηξη στο Σύνταγμα και τις άλλες πλατείες της χώρας. Και, ευτυχώς για μας, παραμένει σε κατάσταση «εν θερμώ», έστω κι αν η ματιά του στην Ελλάδα του μνημονίου, της τρόικας και της αντίστασης δεν είναι πάντα αισιόδοξη. Η συζήτησή μας αποτελεί άλλη μια απάντηση για το τι μπορεί να προσφέρει ο πολιτικός φιλόσοφος στον κόσμο, ιδιαίτερα όταν η σκέψη του και η έρευνά του εμβολιάζεται με την εμπειρία του πλήθους. Κι η συνέντευξη που ακολουθεί είναι ένα -αξιόπιστο ελπίζουμε- απόσταγμα της τρίωρης και πλέον συζήτησής μας.

- Ενώ όλοι αντιλαμβανόμαστε την κρίση κυρίως ως οικονομική, εσείς επιλέγετε, και με το τελευταίο σας βιβλίο, να μεταφέρετε το κέντρο βάρους στην ηθική της διάσταση.

- Ναι, γιατί η ηθική και πολιτισμική διάσταση είναι ένα πεδίο εγκαταλελειμμένο από τις ριζοσπαστικές δυνάμεις, την αριστερά. Ένα πεδίο εκχωρημένο στην εξουσία. Στην Ελλάδα από πολιτισμική σκοπιά βρισκόμαστε μεταξύ του ηθικού κυνισμού και του μηδενισμού. Ο ηθικός κυνισμός χρησιμοποιεί την ηθική υποκριτικά, ακριβώς για να υποσκάψει οποιαδήποτε ηθική υπάρχει. Μας καλεί να λειτουργήσουμε «ως εάν» ίσχυε ένας ηθικός κανόνας στον οποίο στην πραγματικότητα δεν πιστεύουμε. Αυτή την υποκρισία τη βλέπουμε σε όλα τα επίπεδα. Ιδιαίτερα στο επίπεδο των υποσχέσεων που διαψεύδονται. Μας είπαν: «εάν πάρουμε νέα μέτρα, το πρώτο, το δεύτερο μνημόνιο κλπ., τότε η Ελλάδα θα σωθεί. Υπακούστε στο νόμο, πληρώστε τον φόρο, γίνετε υπάκουοι υπήκοοι και θα σωθούμε». Αλλά την ίδια στιγμή επικρατεί η πλήρης ατιμωρησία για την πολιτική και οικονομική εξουσία. Το «πράξε ως εάν ίσχυε ένας κανόνας» είναι η ηθική των ανήθικων, του «ξέρεις ποιος είμαι εγώ, ρε», η ηθική της εξουσίας.

- Και ο μηδενισμός;

- Ο αρνητικός μηδενισμός του Νίτσε συνίσταται στην έλλειψη ή στην καταστροφή οποιασδήποτε ηθικής αξίας. Είναι το επακόλουθο των μεγάλων αλλαγών που συντελούνται στον καπιταλισμό τις τελευταίες δεκαετίες, με τη μεταφορά μεγάλων τμημάτων της υλικής παραγωγής από το κέντρο στην περιφέρεια, από τη βιομηχανία στον τριτογενή τομέα. Από την εποχή Ρέιγκαν και Θάτσερ το πολιτικό σύστημα άρχισε να μεταφέρει τις προσδοκίες ανάπτυξης στη ραντιέρικη οικονομία, στην αύξηση των υπεραξιών της γης, στα χρηματοπιστωτικά προϊόντα που καταλήγουν στη φούσκα. Τι είδους άνθρωπος μπορεί να ενταχθεί σ’ αυτή τη νέα οικονομική λογική; Ο άνθρωπος που προβάλλεται ως μια μηχανή επιθυμίας. Οτιδήποτε θέλω μπορεί να εκφραστεί σε δικαίωμα, σε κεκτημένη απόλαυση, σε κατανάλωση στηριγμένη στον δανεισμό. Εδώ υπεισέρχεται αυτό που ονομάζω μηδενισμός. Μονή αξία είναι το συμφέρον μου και αυτό μεταβάλλεται υπόρρητα σε ηθική θέση. Αλλά η επιθυμία είναι αχόρταγη, δεν ανακόπτεται, οτιδήποτε επιθυμήσω και αποκτήσω ποτέ δεν αρκεί να κατασιγάσει την  μανία επιθυμίας, η οποία μετακινείται αμέσως σε άλλο αντικείμενο, σ’ ένα σπιράλ επιθυμίας-απόλαυσης-ματαίωσης.

Έτσι κάπως μοιάζει και η σχέση της Ελλάδας με τις διάφορες υποσχέσεις και ανακοινώνεις σωτηρίας τα τελευταία χρόνια. «Τι θέλει η κ. Μέρκελ;» είναι η στάση των ελληνικών ελίτ ως αγχωμένων και αποτυχημένων εραστών. Αλλά η κ. Μέρκελ δεν ξέρει, δεν λέει, αλλάζει συνεχώς τις θέσεις της, βάζοντας τους απορριφθέντες νυμφίους σε αγχώδη αναζήτηση και μίμηση του άγνωστου αντικείμενου του πόθου της κυρίας.

- Η επιθυμία φαίνεται τώρα να ματαιώνεται ή να αναβάλλεται επ’ αόριστον και η μηχανή να εκρήγνυται…

- Ναι, η μηχανή που μετέτρεπε την επιθυμία σε απολαύσεις αποσυντονίζεται, το σύστημα αποδιοργανώνεται σε όλα τα επίπεδα, αλλά ακόμη και στο επίπεδο της ψυχικής οικονομίας. Δηλαδή στον τρόπο που βλέπω τον εαυτό μου σαν μια συνεχιζομένη διήγηση στον χρόνο, με παρελθόν, παρόν και μέλλον και με βάση αυτό μπορώ να οργανώνω τη ζωή μου. Κι αυτό οδηγεί σε διάφορες αντιδράσεις σ’ όλο τον κόσμο. Από τη στιγμή που η φαντασιακή τάξη που ήταν οργανωμένη γύρω από την κατανάλωση καταστρέφεται με τη σημερινή κρίση, τότε αρχίζει να αποσυντίθεται η συνολική ψυχική οργάνωση. Κι έχουμε εκρήξεις κοινωνικές, ή μια προσπάθεια να χρησιμοποιήσουμε αυτά που μαθαίνουμε στη νέα δικτυακή οργάνωση της οικονομίας στον δημόσιο χώρο, στη διαμαρτυρία, τη διεκδίκηση ή την αντίσταση.

- Αυτό είναι κάτι που συναντάμε σε όλα τα κινήματα που εκδηλώθηκαν από πέρσι, σε δύση και ανατολή;

- Ναι. Αν θέλουμε δούμε τι ενώνει όλη αυτή την ακολουθία εξεγέρσεων, από την έκρηξη στα προάστια του Παρισιού μέχρι τη τη Μέση Ανατολή, το Σύνταγμα ή το Λονδίνο, θα προβάλλαμε δυο-τρία χαρακτηριστικά. Το ένα είναι η ύπαρξη ενός τεράστιου τμήματος νέων κυρίως ανθρώπων με μεταλυκειακή μόρφωση, που στην Ευρώπη αντιστοιχεί περίπου στο 70% του ενεργού πληθυσμού. Έχουμε δηλαδή ένα τεράστιο πλήθος φτωχών και ανέργων ή ημιαπασχολούμενων μορφωμένων, με τεράστιες γνώσεις, με μεγάλες κριτικές ικανότητες και τεχνολογικές δεξιότητες. Εντυπωσιάστηκα από τα παιδιά που πλαισίωναν το media center στο Σύνταγμα. Ήταν τόσο καλά οργανωμένα που σκέφτηκα ότι αν το υπουργείο Οικονομικών έπαιρνε μερικούς απ’ αυτούς, θα ήταν πολύ αποτελεσματικότερο στους μεγαλεπήβολους στόχους κατά της φοροδιαφυγής. Έχουμε λοιπόν ένα μεγάλο αριθμό νέων ανθρώπων με εξαιρετικά υψηλά προσόντα, που με ρητό τρόπο τους είχε λεχθεί ότι μέσω των προσόντων θα έχουν καλύτερο βιοτικό επίπεδο από τους γονείς τους. Όταν λοιπόν διαψεύδονται οι προσδοκίες, κι αυτό έχει γίνει στην Ελλάδα και όχι μόνο, προκύπτει ένα εκρηκτικό μίγμα. Όταν ματαιώνονται οι υποσχέσεις που οργάνωναν την ζωή των ανθρώπων, γεμίζουν τις πλατείες Συντάγματος, Ταχρίρ ή τις τάξεις του Occupy Wall Street. Διάβασα κάπου ότι ένας πρώην αρχηγός της Ιντέλιτζεντ Σέρβις εξέφρασε την εκτίμηση ότι ζούμε σε έναν προεπαναστατικό πολιτισμό, μια κατάσταση ανάλογη του 1848.

- Ή σαν του Μάη του ’68;

- Ναι, αλλά αντιστρόφως. Όταν η ευμάρεια βασισμένη στην οικονομική επέκταση παύει, υπάρχει μια αναντιστοιχία με την πολιτισμικοηθική τάξη που εδραιώθηκε μετά το ’68, η οποία στηριζόταν στην πρωτοκαθεδρία της επιθυμίας, της κατανάλωσης, στο «ό,τι θέλω γίνεται δικαίωμα». Αυτό τώρα αλλάζει ριζικά, έχουμε μια πλήρη αντιστροφή σ’ αυτό που λέμε βιοπολιτικό μοντέλο.

-Το οποίο τι σημαίνει;

- Αφορά στον τρόπο άσκησης της εξουσίας που περνά μέσα από την πειθάρχηση και το έλεγχο της ανθρώπινης ζωής. Η πολιτική των κεντρικών εξουσιών της Ευρώπης από τον 18ο αιώνα εφαρμοζόταν με την πειθάρχηση και καλλιέργεια της ζωής, την βιοπολιτική με δύο στρατηγικές, μια να απευθύνεται σε σύνολα ανθρώπων, η άλλη στα άτομα: Αποσκοπούσαν να φτιάξουν πληθυσμούς πειθαρχημένους και παραγωγικούς που θα γεμίζουν τους στρατούς και τα εργοστάσια, ενδυναμώνοντας και δοξάζοντας το κράτος. Σ’ αυτό το έδαφος αναπτύχθηκαν διάφορες επιστήμες και τέχνες, από τη στατιστική μέχρι την επιδημιολογία, την σωφρονιστική και την ψυχιατρική, που ασχολούνται με τον πληθυσμό, την καλλιέργεια του, την υγεία του, την παραγωγικότητά του. Στον 20ο αιώνα αυτό συνεχίζεται και ολοκληρώνεται με τη σοσιαλδημοκρατία. Έχουμε ένα κράτος που για την αναπαραγωγή του δημιουργεί δημόσια συστήματα ασφάλισης, υγείας, παιδείας και κατοχυρώνει βασικά οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα. Το κράτος στηρίζει τη μεγέθυνσή του σε πολίτες στους οποίους υπόσχεται πως ενδιαφέρεται για το δικό τους καλό. Επομένως, δεν ενδιαφέρεται μόνο για τον πληθυσμό, αλλά και για το άτομο.

- Στην Ελλάδα αυτή η στροφή στο ενδιαφέρον για το άτομο είναι υπόθεση μερικών δεκαετιών.

- Είναι η περίοδος του εκσυγχρονισμού αυτή κατά την οποία εγκαθίσταται στον δημόσιο λόγο μια ρητορική που αναφέρεται στο άτομο. Μας ενδιαφέρεις εσύ. Ο ανταγωνισμός, η ελευθερία επιλογών μεταξύ διαφορετικών καταναλωτικών προϊόντων και υπηρεσιών αναφέρεται σε ένα σύστημα ατομοκεντρικό, ανθρωποκεντρικό. Ο πολίτης στο κέντρο, μας έλεγαν. Μετά το 2009 έχουμε την απόλυτη αντιστροφή. Τώρα προηγείται η σωτηρία του έθνους, του λαού, του συνόλου… Ποιος απειλείται, ποιος πρέπει να σωθεί δεν είναι απόλυτα ξεκάθαρο. Απλώς μας λένε ότι πρέπει να σωθούμε. Να σωθεί η γενετική πληροφορία του Έλληνα πιθανόν που κινδυνεύει από την οικονομική κρίση και τους ξένους. Ίσως σ’ αυτό κολλάει κι η παρουσία του ΛΑΟΣ στη συγκυβέρνηση, αλλά και η ξενοφοβία. Το άτομο, ο «καθένας και οποιοσδήποτε» της προηγουμένης περιόδου έχει φύγει από το κέντρο της προσοχής.  Γι’ αυτό και στην Ελλάδα έχει τελείως εγκαταλειφθεί η συζήτηση περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αλλά το ίδιο συμβαίνει και αλλού. Καμιά από τις πρόσφατες εξεγέρσεις δεν έβαλε τα δικαιώματα προμετωπίδα της. Ξαναγυρνάμε στα αιτήματα κοινωνικής δικαιοσύνης και ισότητας, στην καταδίκη και ανατροπή του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού.

- Υποστηρίζετε ότι αυτό που απειλείται και καταστρέφεται είναι το  «ελληνικό κοινωνικό ήθος». Τι είναι τελικά κοινωνικό ήθος;

- Δύσκολο να το ορίσεις επακριβώς, παρ’ ότι το βλέπεις όταν χάνεται. Όταν μιλούμε για ήθος, δεν μιλάμε για την ηθική των κανόνων, αλλά για τη διαδικασία κοινωνικοποίησης και ανεξαρτητοποίησης του ατόμου. Είναι πράγματα που μαθαίνουμε στην οικογένεια, στο σχολείο, άρρητες αξίες, προϊδεασμοί, προ-κρισεις και προ-καταλήψεις. Είναι ο γενικός τρόπος για να διακρίνει κανείς τι είναι καλό και τι είναι κακό, απαραίτητη προϋπόθεση για να φτάσουμε στη δική μας πλήρως ατομική κρίση. Αυτό το ήθος είναι η βάση στην οποία στηρίζεται η ταυτότητα, η ιδιαιτερότητα, η μοναδικότητά μας. Αποτελεί την βάση κατανόησης του κόσμου, που φυσικά βρίσκεται πάντα σε μια διαδικασία αργής αλλαγής σε διάλογο με τους άλλους. Αυτό το κοινωνικό ήθος, η ηθική οικονομία θα λέγαμε, είναι που αυτή τη στιγμή φαίνεται να υποσκάπτεται από την κυβερνητική πολιτική. Η καταστροφή του ήθους είναι η πραγματική ανομία. Το κοινωνικό ήθος βρίσκεται κάτω από μεγάλη επίθεση όταν διαλύονται οι κοινωνικοί τόποι που το παράγουν, όταν οι πηγές ήθους καταστρέφονται, όταν οι άνθρωποι χάνουν τη δουλειά τους, αναγκάζονται να ζητούν λεφτά από την οικογένεια ή από τους φίλους, να μην έχουν τη δυνατότητα ανεξάρτητης δράσης…

- Και το ελληνικό κοινωνικό ήθος; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του που βλέπετε να καταστρέφονται;

-Για μένα που ζω χρόνια στο εξωτερικό το να είσαι Έλληνας σημαίνει τρία πράγματα. Φιλία, φιλοτιμία, φιλοξενία. Η φιλία ήταν η βάση της παρέας. Η οικογένεια και η παρέα ήταν η βάση της κοινωνικότητάς μας. Οι φιλίες έχουν δώσει τη θέση τους σε μιαν απόσυρση από τον κοινωνικό χώρο. Έχουν αντικατασταθεί με μια μορφή μελαγχολίας. Παρατηρώ ότι έχει σταματήσει το ενδιαφέρον του κόσμου να συζητήσει, σαν να αποφεύγει να μοιράζεται τα προσωπικά του προβλήματα. Ο φίλος όμως στη δυσκολία φαίνεται. Η φιλοτιμία, πάλι, δεν ορίζεται με αυστηρό τρόπο, ήταν μια αίσθηση τιμής και αξιοπρέπειας, αλλά πάντα στραμμένη προς τα έξω, μια σχέση ανταποδοτική με τους άλλους, αλλά χωρίς οικονομική βάση ή ωφελιμιστικούς υπολογισμούς. Μια σχέση αμοιβαιότητας χωρίς ανταλλακτική αξία. Κι αυτό σιγά σιγά χάνεται. Η εξατομίκευση που υποτίθεται ότι θα έφτιαχνε τον «νέο ελεύθερο Έλληνα» με τις πολλές επιλογές, όπως iPhone ή Nokia, γίνεται επιθετική. Υποσκάπτει ακόμη περισσότερο τον ήδη εξασθενημένο, λόγω σκληρής λιτότητας, κοινωνικό δεσμό.
Και τέλος, η φιλοξενία. Όταν ο ξένος ερχόταν στον χώρο σου, σαν τουρίστας, για δουλειά, για απλή επίσκεψη, η πρώτη σου αντίδραση ήταν να τον καλωσορίσεις. Και εδώ βλέπουμε τώρα ακριβώς το αντίθετο. Πέρα από την ανοικτή ξενοφοβία και τον ρατσισμό που έχει καλλιεργηθεί, κι αυτό ήταν αναμενόμενο, βλέπουμε μια αδιαφορία γι’ αυτόν που δεν είναι τμήμα του άμεσου, στενού μας περιβάλλοντος. Τελικά, παρατηρούμε μια αποσάθρωση του τρόπου με τον οποίο η ανθρώπινη ταυτότητα συνδέεται με τους άλλους.

- Διακρίνετε συχνά το χρέος από την «επιθυμία του χρέους». Τι σημαίνει αυτό το δεύτερο;

- Το γεγονός ότι δύο κυβερνήσεις μεγαλώσανε ηθελημένα το έλλειμμα και το χρέος, έστω και με μικροπολιτικά κίνητρα της μιας κατά της άλλης θεωρήθηκε πρωτοφανές. Φάνηκε ότι και οι δύο πολιτικές ελίτ, ίσως για διαφορετικούς λόγους, επεδίωκαν αυτή τη διόγκωση, συνέχισαν να παίρνουν δάνεια και ταυτόχρονα να αναθεωρούν τα στοιχεία. Εκ των υστέρων προέκυψε και η αμφισβήτηση της τελευταίας αναθεώρησης από τη στατιστική αρχή. Μπορεί, λοιπόν, να υποστηρίξουμε ότι οι ενέργειες τους έδειχναν ότι ήθελαν το διογκωμένο χρέος, αλλά γιατί; Πιστεύω ότι αυτή η ριζική εξατομίκευση του ύστερου καπιταλισμού, που παίρνει πια επιθετικά χαρακτηριστικά με το μνημόνιο, αποτελεί την ολοκλήρωση του εκσυγχρονιστικού προγράμματος των προηγούμενων ετών. Η εξασθένιση του κοινωνικού ήθους για το οποίο μιλήσαμε προφανώς επιτυγχάνει αυτό που για είκοσι χρόνια προσπαθούσε να κάνει η πολιτική ελίτ. Το μνημόνιο ολοκληρώνει το εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα επιθετικά και αρνητικά, εξωθώντας σε αποχώρηση από τα κοινά. Ο καθένας κοιτάζει πια την επιβίωση της οικογένειάς του. Γίνεται μια βίαιη μετάβαση από το δημόσιο στο ιδιωτικό.
Ποιος αμφιβάλλει σήμερα ότι ο Παπανδρέου ήξερε ότι μέσα από τον διεθνή διασυρμό της χώρας την οδηγούσε σε επιτήρηση; Από εκεί προκύπτει, λοιπόν, η «επιθυμία του χρέους». Που είχε σα στόχο και τα στοιχεία ριζοσπαστισμού που διασώζονταν στην ελληνική κοινωνία. Τα συνδικάτα, οι απεργίες, η αλληλεγγύη… Έπρεπε να τους «σπάσουν τον τσαμπουκά», όχι μόνο να «κινεζοποιήσουν» την εργασία αλλά και να «σιγκαπουροποιήσουν» την κοινωνία.

- Ονομάζεις την έκρηξη του περασμένου Μαΐου στην Αθήνα «Στάση Σύνταγμα»…

- Στάση, που σημαίνει και στασιασμός. Στέκομαι αλλά και εξεγείρομαι.

- Αυτό που συναντά, λοιπόν, ο πολιτικός φιλόσοφος στη «Στάση Σύνταγμα» και σε άλλες πλατείες του κόσμου είναι η έννοια του πλήθους. Ένα νέο πολιτικό υποκείμενο; Είναι κάτι άλλο από τον λαό, το έθνος, την τάξη;

- Ναι. Είναι ένας δεύτερος, μειονοτικός δρόμος που έχει ακολουθήσει η νεωτερικότητα στην πολιτική φιλοσοφία. Ο πρώτος, που κυριάρχησε, είναι ο δρόμος της ομογενοποίησης στην έννοια του λαού ή του έθνους. Ο λαός πρέπει να είναι ενοποιημένος για να έχει η κεντρική εξουσία την απαραίτητη δύναμη, όπως έλεγε ο Χομπς. Κι η ενοποίηση του λαού γίνεται μέσα από θεσμικά, συνταγματικά κείμενα. Απ’ την άλλη υπάρχει το έθνος, που ενοποιείται μέσα από ιστορικά κείμενα, παραδόσεις, απ’ αυτό που ο Χομπσμπάουμ αποκαλεί επινόηση της παράδοσης. Ωστόσο, και ο λαός και  το έθνος είναι φαντασιακές κοινότητες. Αυτό που είναι απτό, δεδομένο για την Ελλάδα, για κάθε χώρα είναι ο πληθυσμός που ζει στην επικράτειά της. Σ’ αυτό το φυσικό, εμπειρικό γεγονός του πλήθους στέκεται η δεύτερη αιρετική παράδοση της νεωτερικότητας, από τον Σπινόζα μέχρι τους σύγχρονους Ιταλούς όπως ο Τρόντι ή ο Νέγκρι, που βάζει το πλήθος στο κέντρο και λέει ότι η καλή πολιτική εξουσία ασκείται όταν οι άνθρωποι συνευρίσκονται και παίρνουν αποφάσεις μαζί. Αυτή η παράδοση ηττήθηκε κατά κράτος και από τη φιλελεύθερη παράδοση, αλλά και από την αριστερά που μπήκε και αυτή στη λογική της αντιπροσώπευσης. Αλλά επανήλθε στο προσκήνιο τα τελευταία 30 χρόνια χάρη στο έργο κυρίως Ιταλών μεταμαρξιστών που έβγαιναν από την παράδοση της αυτονομίας.

- Προφανώς δεν φεύγουν μόνο από τη λογική του λαού ή του έθνους, αλλά και από την αντίληψη της τάξης…

- Ναι. Το θεωρητικό τους πλαίσιο είναι ότι ο ύστερος καπιταλισμός έχει υποχωρήσει από την υλική παραγωγή υπεραξίας. Το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής είναι κυρίως άυλη και στηρίζεται κυρίως σ’ αυτό που ο Μαρξ ονομάζει γενική διάνοια. Όλοι μας σε ένα βαθμό είμαστε και εργάτες του πνεύματος. Στα δίκτυα που επικρατούν στη σύγχρονη οικονομία όλοι μας είμαστε εξατομικευμένοι, αλλά παράλληλα συνδεδεμένοι σε οριζόντιες σχέσεις. Κατά τους Ιταλούς μεταμαρξιστές, λοιπόν, το πλήθος, αντικαθιστά την έννοια της τάξης. Υπάρχει πιθανόν και η παλιά εργατική τάξη, κυρίως στο επίπεδο βιομηχανικών εργατών, που ωστόσο είναι όλο και λιγότεροι ακόμη και στις χώρες που ξεκίνησαν τη βιομηχανική επανάσταση. Όλοι μας συμμετέχουμε στη διατήρηση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, αλλά η εκμετάλλευση μας είναι κάπως διαφορετική τώρα πια, δεν είναι η κυρίως υπεραξία, αλλά η εργασία για την οποία δεν πληρωνόμαστε. Κι είμαστε συνεχώς στη λογική της εργασίας για την οποία δεν πληρωνόμαστε, ακόμη και εκτός εργασίας. Ακόμη κι όταν δεν δουλεύουμε, αλλά διαβάζουμε, μαθαίνουμε ή ενημερωνόμαστε.

- Επομένως, τι είναι το σύγχρονο πλήθος;

- Είναι η πλειοψηφία των εργαζομένων που από τη μια μεριά είναι πολύ εξατομικευμένοι, αλλά ταυτόχρονα δικτυωμένοι, οριζόντια συνδεμένοι και συνεχώς πρέπει να αποχτούν νέες δεξιότητες, ικανότητες, γνώσεις. Ο δικτυακός τρόπος οργάνωσης της εργασίας, ο οριζόντιος, έρχεται συνεχώς σε σύγκρουση με την κάθετη, ιεραρχική οργάνωση της εργασιακής σχέσης στον καπιταλισμό και γίνεται το νέο εμπόδιο στην παραπέρα ανάπτυξη των τεχνολογιών. Άρα το πλήθος, οι εργαζόμενοι, είναι η νέα εργατική τάξη.

- Και τι είπε το πλήθος του Συντάγματος;

- Πως η δημοκρατία της αντιπροσώπευσης, η τυπική δημοκρατία των κομμάτων και της Βουλής δεν μας ενδιαφέρει μ’ αυτή τη μορφή. Μας ενδιαφέρει η δημοκρατία σαν τρόπος ζωής. Ένας τρόπος ζωής στο πλαίσιο του οποίου, προσπαθούμε, σεβόμενος ο ένας τη μοναδικότητα του άλλου, να βρούμε αυτά που είναι κοινά και να δράσουμε μαζί. Υπάρχει ένα αίτημα συμφωνίας, όχι πλειοψηφίας και μειοψηφίας. Όλα αυτά, λοιπόν, είναι καινούργια, κι επαναλαμβάνονται παντού, στην Αίγυπτο ή στη Νέα Υόρκη, όχι γιατί υπάρχει κάποια κεντρική ομάδα, ένας ιθύνων νους, αλλά γιατί προκύπτουν από τις νέες δικαδικασίες κοινωνικής, οικονομικής ένταξης και εκμετάλλευσης. Κι είναι χαρακτηριστικό, όπως οι οικονομολόγοι που δεν προέβλεψαν την κρίση, έτσι την πάτησαν και οι πολιτικοί επιστήμονες που δεν μπόρεσαν να προβλέψουν αυτή την έκρηξη. Στην αρχή την ταύτισαν με την εγκληματικότητα, έπειτα την είπαν απολίτικη, τους ήταν μια αφόρητη ενόχληση. Γι’ αυτό χάρηκαν όταν τέλειωσε το Σύνταγμα. Τους είχε δημιουργήσει ένα τεράστιο γνωσιακό πρόβλημα.

- Λέτε συχνά ότι οι διαφορές ανάμεσα στις ριζοσπαστικές, στις αριστερές δυνάμεις είναι επιφανειακές…

- Ναι, υπάρχει ο λεγόμενος ναρκισσισμός της ελάχιστης διαφοράς. Η Αριστερά έχει φτάσει σε μια γυάλινη οροφή από άποψη επιρροής. Βρίσκεται σε λογική ήττας από το ’89 και μετά, ακολουθεί η πολυμορφία κομμάτων, ομάδων και σεχτών και ο κύριος τρόπος απόκτησης ταυτότητας κάθε αριστερού είναι κυρίως η διαφοροποίηση από τον διπλανό, όχι από τα κόμματα εξουσίας. Αυτό είναι, βέβαια, χαρακτηριστικό κάθε περιόδου εμφάνισης νέων κινημάτων μετά μια περίοδο ήττας ή ύφεσης. Ωστόσο, σήμερα, δεν υπάρχει κανένας λόγος να υπάρχουν 15 κομμάτια στον ΣΥΡΙΖΑ ή 20 ομάδες στην ΑΝΤΑΡΣΥΑ και παραπέρα, αυτή η σούπα των ακρωνύμιων ή αν υπάρχουν να μη βρίσκουν μια κοινή πλατφόρμα συνεργασίας. Οι διαφορές τους γεννήθηκαν σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, η «ορθοδοξία» του καθενός στηρίχτηκε στην αντίθεση από τον εγγύτερό του. Κι αυτό ίσως ήταν κατανοητό κάποτε, αλλά σήμερα; Έχω φίλους σε όλους τους χώρους της αριστεράς και μιλώντας μαζί τους βρίσκω ότι έχουν ολοκληρωμένες και πειστικές αναλύσεις που συμφωνούν στα βασικά. Όταν όμως τους ρωτάς γιατί δεν συνεργάζονται, οι απαντήσεις γίνονται ασαφείς, μπερδεμένες, πολλές φορές δεν υπάρχουν καν απαντήσεις εκτός από κάποιες νεφελώδεις αναφορές σε παλιές αποστασίες και προδοσίες, σε κάποιο μυστηριώδη ευρωπαϊσμό και ακόμη πιο ακατανόητο αντι-ευρωπαϊσμό. Άνθρωποι που αν δεν αναγνώριζαν ο ένας το πρόσωπο του άλλου θα συμφωνούσαν σε όλα ή σε όλα τα ουσιαστικά. Θα ήταν ενδιαφέρον να γινόταν ένα τέτοιο πείραμα.

- Υπάρχει ένα ακόμη σταθερό ρήγμα που επανέφερε η κρίση, η αντίθεση ευρωπαϊσμού και αντιευρωπαϊσμού.

- Πρόκειται για μια από τις μεγαλύτερες ψευδαισθήσεις και απάτες της κυρίαρχης ιδεολογίας στην πραγματικότητα. Ότι το κύριο διακύβευμα είναι αυτό, Ευρώπη ή Ανατολή. Για μένα είναι ψευτοδίλημμα. Δεν υπήρχε ποτέ, ούτε στην Ελλάδα ούτε στην Τουρκία, μια σαφής διάκριση, και μάλιστα με κανονιστικές, μανιχαϊστικές μορφές, ενός καλού ευρωπαϊκού και ενός κακού ανατολικού στοιχείου ή το αντίθετο. Αν δημιουργήσεις νοητικά ένα δυισμό, δυο αλληλοαποκλειόμενες έννοιες, σύντομα θα αποκτήσει η αντιπαράθεση κανονιστικό χαρακτήρα και θα δημιουργηθούν δυο παρατάξεις, η μια θα δίνει προτεραιότητα στη μια έννοια η άλλη στη δεύτερη. Έχω ζήσει πολλές δεκαετίες ως ενήλικας στην καρδιά του τέρατος, στο Λονδίνο, όπου τα προβλήματα του πολιτισμού αυτού είναι τεράστια. Ανάμεσα στην ελληνική λογική της οικογένειας που φροντίζει τον άρρωστο, τον ηλικιωμένο και στην αγγλική λογική με τον κοινωνικό λειτουργό που έρχεται μια φορά τον μήνα κι όταν του κόβουν τα λεφτά εξαφανίζεται, προφανώς προτιμώ την πρώτη. Αυτός ο διχασμός μεταξύ ανατολίτικου, παλιομοδίτικου και ευρωπαϊκού έχει ξεπεραστεί από το γεγονός ότι το ανατολικό, το άλλο, βρίσκεται πλέον στην καρδιά της Ευρώπης. Όλες οι μεγαλουπόλεις έχουν πια στην καρδιά τους τεράστιες γειτονιές μεταναστών. Είμαστε όλοι, είτε ζούμε στο Λονδίνο, στην Αθήνα ή κάπου στην Ασία, υβριδικά όντα, υβριδικές ταυτότητες. Δεν υπάρχει Ευρωπαίος με την έννοια του ανώτερου, του καλλιεργημένου, του πιο έλλογου. Αυτό είναι ένα ιδεολογικό ψέμα.

- Για την Αριστερά έχει μια άλλη, ειδική βαρύτητα αυτή η αντίθεση ευρωπαϊσμού αντιευρωπαϊσμού…

- Είναι γνωστό, υπάρχει ένα γενετήσιο τραύμα. Η σύγχρονη αριστερά ξεκινά το 1968. Όλες οι διασπάσεις που ακολούθησαν επαναλαμβάνουν αυτό το αρχικό τραύμα. Ακουγόταν πολύ ωραίο κάποτε το σύνθημα Ευρώπη των λαών. Και η Ε.Ε., που ιδρύθηκε στη βάση καταστατικών αρχών που ήταν η ανάπτυξη, η ευημερία, η αλληλεγγύη, σήμερα δεν είναι καν ένωση. Είναι εναντίον της ένωσης. Τα τελευταία τρία χρόνια έγινε πολύ προφανές ότι το αριστερό κίνημα, οι οργανώσεις της εργατικής τάξης στην Ευρώπη δεν έκαναν καμιά προσπάθεια ουσιαστικής αλληλεγγύης, όπως άλλες εποχές. Η εξατομίκευση έχει περάσει και στις κοινωνίες. Κάθε λαός ας κοιτάξει τον εαυτό του. Κι έτσι καταλήγω στην άποψη σε σχέση με την αντίσταση ότι ο κύριος χώρος έκφρασής της είναι, δυστυχώς ή ευτυχώς, ο εθνικός. Αυτό άλλωστε το ενισχύει και η νεοαποικιοκρατική κατάσταση που επιβάλει η ηγεσία της Ε.Ε. στη χώρα μας. Η τρόικα έχει γίνει ο νέος κυρίαρχος. Αυτός που μπορεί επιβάλλει την κατάσταση ανάγκης. Και μας την επιβάλλουν.  Αλλά κάθε κυριαρχία σύντομα οδηγεί και συναντά τις αντιστάσεις. Το “δικαίωμα” στην αντίσταση είναι πιθανώς η μόνη “φυσική” ιδιότητα του ανθρώπου. Έχει ανθήσει στην Ελλάδα, σ’ όλη την ιστορική διαδρομή και βρίσκεται και σήμερα στους δρόμους και τις πλατείες, ακόμη και όταν δεν είναι γεμάτες. Η Ελλάδα βρίσκεται πιο κοντά σε μεγάλη αλλαγή από οποιαδήποτε άλλη Ευρωπαϊκή χωρά. Το “μεγάλη” δεν σημαίνει καλή, το καλύτερο και το χειρότερο είναι δίπλα το ένα στο άλλο, όπως λέει ο Μπένγιαμιν. Αλλά αυτό το καινούργιο που αργογεννιέται -ένα τέρας ή μια πριγκίπισσα- δίνει θάρρος, κουράγιο για να βοηθήσουμε την έλευση της “ωραίας”, κάνει τις γενιές της ήττας να βλέπουν πάλι το μέλλον με  συγκρατημένη αισιοδοξία.

———————————————————————————–

Στο ΜΟΝΟ μπορείτε να διαβάσετε και την αναλυτική παρουσίαση του νέου βιβλίου του Κώστα Δουζίνα από τον Γιάννη Κιμπουρόπουλο.

Αναζητήστε το στα περίπτερα όλης της Ελλάδας.

Τσόμσκι 16 Οκτωβρίου 2011

Πάντως ο Τσόμσκι έκανε την πρώτη ερώτηση: «Αλήθεια, τι γίνεται στην Ελλάδα; Τα πράγματα είναι πολύ δύσκολα».

Ετοιμαζόμαστε να καταστρέψουμε την παγκόσμια οικονομία. Ετσι μας λένε. Ομως η Ελλάδα που είναι λιγότερο από το ένα χιλιοστό της παγκόσμιας οικονομίας θα καταστρέψει όλη την υφήλιο; Δεν είναι γελοίο αυτό; «Πιστεύω ότι συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: η Ευρωπαϊκή Eνωση, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το ΔΝΤ ασχολούνται με το να καταστρέψουν την Ελλάδα και υπάρχει σχέδιο για αυτό. Βέβαια, για να είμαστε ειλικρινείς, και η Ελλάδα από μόνη της έχει πολλά εσωτερικά προβλήματα. Αυτά που προτείνει η τρόικα, όμως, κάνει αυτά τα προβλήματα πολύ χειρότερα και αδύνατον να λυθούν. Σχεδιάζουν και προτείνουν πολιτικές οι οποίες δεν οδηγούν στην οικονομική ανάπτυξη και στη λύση του προβλήματος και γι’ αυτό όσο προχωρούν τα μέτρα θα φέρνουν λιγότερη ελπίδα και άρα μεγαλύτερη απελπισία στον κόσμο».

Και τι θα κερδίσουν οι λεγόμενες «αγορές» από την καταστροφή της Ελλάδας;«Ξέρετε, αυτό που ονομάζουν “αγορές”, δεν είναι κάτι ακαθόριστο. Είναι οι μεγάλες τράπεζες σε παγκόσμιο επίπεδο. Γερμανικές, γαλλικές και εμμέσως αμερικανικές τράπεζες. Η τραπεζική κοινότητα, λοιπόν, είναι αυτή που θέλει να αποπληρωθεί. Δεν τους ενδιαφέρει το τίμημα».

Πιστεύετε ότι θα τα καταφέρουν στο τέλος; «Ηδη πληρώνονται εδώ και πολλά χρόνια. Επαιρναν πάντα και παίρνουν ακόμη αυτό που θέλουν, αλλά το τελικό αποτέλεσμα ίσως είναι η καταστροφή της Ελλάδας. Η κατάσταση δεν είναι ανάλογη, αλλά υπάρχουν δύο παραδείγματα χωρών, όπως η Αργεντινή και η Ισλανδία, που δεν υπάκουσαν και πλέον πηγαίνουν καλά. Ωστόσο αυτές οι δύο χώρες είχαν το δικό τους νόμισμα, μπορούσαν να πουν “δεν δεχόμαστε τους νόμους του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος” και είχαν τη δυνατότητα να κινηθούν αλλιώς. Η Ελλάδα δεν μπορεί να κάνει ακριβώς αυτό, αφού δεν έχει το δικό της νόμισμα».
Πιστεύετε, παρ’ όλα αυτά, ότι μια επιστροφή στη δραχμή θα ήταν καταστρεπτική για εμάς; «Ναι, παρ’ ότι είναι ένα πιθανό σενάριο. Γι’ αυτό πιέζει έτσι το ΔΝΤ, διότι ξέρει ότι η Ελλάδα δεν πρέπει να επιστρέψει στη δραχμή και συνεπώς γνωρίζει ότι μπορεί να πιέσει. Προσέξτε τον φασισμό του οικονομικού συστήματος. Είναι σαν να μου έχετε δανείσει εσείς χρήματα, με ληστρικά κιόλας επιτόκια, να σας αποπληρώνω για κάποια χρόνια και όταν ξαφνικά δεν μπορώ να σας πληρώσω άλλο, να μου λέτε: “Ωραία, θα πληρώσουν οι φίλοι και οι γείτονες για σένα”. Αυτό είναι το ΔΝΤ. Αν ένας επενδυτής, μια τράπεζα ας πούμε, έχει επενδύσει με ρίσκο σε μια χώρα, και βέβαια πάντα με ληστρικά επιτόκια, και κάποια στιγμή η χώρα δεν μπορεί πλέον να πληρώνει, έρχεται το ΔΝΤ και λέει ότι θα πληρώσουν άλλοι για σένα. Αυτοί, φυσικά, είναι πάντα οι φορολογούμενοι των άλλων χωρών, οι οποίοι δεν πήραν ποτέ το συγκεκριμένο δάνειο. Ολα γίνονται, αρκεί να μη χάσουν οι τράπεζες. Και τελικά να μην έχουν στην ουσία κανένα ρίσκο!».

Συγγνώμη, αλλά πώς το αποκαλείτε αυτό το σύστημα; «Είναι το οικονομικό σύστημα “στυγνή ληστεία”».

Πολύ περιγραφικό όνομα για οικονομικό σύστημα… «Μα δεν είναι καν μυστικό, το λένε και οι ίδιοι! Πριν από μερικά χρόνια ένας υψηλά ιστάμενος του ΔΝΤ το χαρακτήρισε “κοινότητα της πίστωσης και της επιβολής”. Ακριβώς όπως η Μαφία! Οπως οι μαφιόζοι, έχουν και τα λεφτά να σε δανείσουν, αλλά και τον τρόπο να σ’ τα πάρουν πίσω».

Αρα η ανυπακοή και η μη πληρωμή του χρέους μας είναι η πρότασή σας; «Προσέξτε. Η ανυπακοή πολλές φορές θέλει ψυχραιμία και υπομονή. Και κυρίως να βρείτε τον τρόπο που σας ταιριάζει».

Το ίδιο σύστημα, όμως, δεν επιβάλλεται και εδώ στις Ηνωμένες Πολιτείες;
«Βεβαίως. Από τα πρώτα χρόνια του Ρίγκαν και ως σήμερα, πάρα πολλές φορές έχουν κληθεί οι αμερικανοί πολίτες να πληρώσουν τα κεφάλαια τραπεζών που χάθηκαν σε επενδυτικά ρίσκα που πήραν οι ίδιες εντός και εκτός ΗΠΑ. Αυτό, προσέξτε, δεν θα συνέβαινε σε ένα καπιταλιστικό σύστημα. Αλλά συμβαίνει στο δικό μας οικονομικό σύστημα, διότι απλώς είναι “γκανγκστερικό”. Μάλιστα υπάρχει και όνομα για αυτό το σύστημα, ο Στίγκλιτζ θα σας έχει μιλήσει φαντάζομαι. Ονομάζεται “πολύ μεγάλο για να αποτύχει”. Αυτό περιγράφει στην ουσία την πολιτική “παροχής εξασφάλισης” από την πλευρά της αμερικανικής κυβέρνησης, η οποία διασφαλίζει στις τράπεζες και στους επενδυτικούς οργανισμούς πως “ό,τι ρίσκο και να πάρετε, όταν το σύστημα καταρρεύσει και δεν θα μπορείτε να πάρετε άλλα λεφτά, θα σας τα δώσουμε εμείς από τα χρήματα των φορολογουμένων”. Παρεμπιπτόντως, το σύστημα καταρρέει κάθε τόσο».

Οι οίκοι αξιολόγησης τι ρόλο παίζουν σε όλα αυτά; «Οι οίκοι αξιολόγησης συμπληρώνουν ιδανικά το “γκανγκστερικό σύστημα”, αφού έχουν συνυπολογίσει, πριν από κάθε επένδυση, ότι αν κάτι δεν πάει καλά στη χώρα στην οποία γίνονται επενδύσεις, τότε θα αναλάβει τα χρέη η εκεί κυβέρνηση, δηλαδή οι φορολογούμενοι. Δηλαδή κάτι το οποίο αποτελεί σκάνδαλο, αυτοί το έχουν συμπεριλάβει στους υπολογισμούς τους! Γι’ αυτό και κάποιοι, πολύ λίγοι, ακόμη και μέσα σε αυτήν την κρίση, τα καταφέρνουν μια χαρά. O ρόλος των οίκων αξιολόγησης ενισχύθηκε από τη δεκαετία του ’70 και μετά, όταν το σύστημα πραγματικά απογειώθηκε και συγκεντρώθηκε τεράστιος πλούτος στα χέρια πολύ λίγων. Ολοι γνωρίζουν ότι οι ΗΠΑ είναι μια χώρα ανισοτήτων, αλλά αυτό που ίσως δεν είναι αντιληπτό είναι ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος αυτής της ανισότητας προέρχεται από το ένα τοις χιλίοις του πληθυσμού».

Και εμείς οι πολίτες, όμως, δεν αντιδράσαμε καθόλου και τα αποδεχτήκαμε όλα αυτά που καθορίζουν τη ζωή μας. «Μα δεν τα έχουμε αποδεχτεί! Δεν μας δόθηκε καμία επιλογή και καμία εναλλακτική. Δεν μας ρώτησε κανένας: “Σας αρέσει το ΔΝΤ;”. Εμένα δεν με ρώτησε κανένας, εσάς; Απλώς το σχεδίασαν και μας το επέβαλαν».

Γι’ αυτό η Goldman Sachs, ας πούμε, αν και βασική υπεύθυνη της κρίσης, βγάζει ακόμη τεράστια κέρδη; «Ακριβώς. Αν και είναι βασικοί υπεύθυνοι και από τους αρχιτέκτονες της κρίσης, τα πάνε μια χαρά, με τεράστιους μισθούς και με μπόνους. Αυτό συμβαίνει επειδή απλώς ανήκουν στο σύστημα που προανέφερα. Η Goldman Sachs τώρα είναι πλουσιότερη από ποτέ. Αλλά ο κόσμος δεν εστιάζει σε γεγονότα όπως αυτό, διότι η προπαγάνδα αναζητεί και βρίσκει άλλους “υπεύθυνους” να κατηγορήσει. Κατά τη διάρκεια της κρίσης, όμως, ένα από τα μεγαλύτερα λάθη είναι να στοχοποιείς διάφορες κοινωνικές ομάδες».

Η στοχοποίηση, όμως, συμβαίνει και από τις δύο πλευρές. Και από το κράτος προς κάποιους, αλλά και από τους πολίτες προς κάποιους άλλους. Δεν είναι επικίνδυνο αυτό; Υπάρχει «καλή» στοχοποίηση; «Οχι βέβαια. Προσέξτε τι γίνεται. Από την πλευρά του κράτους έχουμε ορισμένους ιδιαίτερα εύκολους στόχους, όπως είναι για παράδειγμα οι δάσκαλοι και η Παιδεία γενικότερα. Από την πλευρά του πληθυσμού τώρα, έχουμε τον εύκολο στόχο, που είναι οι αλλοδαποί, και στην Ευρώπη εξαπλώνεται ανησυχητικά το φαινόμενο της μετανάστευσης. Στην Ουγγαρία με το νεοφασιστικό κόμμα Τζομπίκ, στην Αγγλία με το Βρετανικό Εθνικό Μέτωπο και την Αγγλική Αμυντική Λίγκα. Και αν σας ακούγεται ανακουφιστικό ότι σε διάφορες χώρες της Ευρώπης τα ακροδεξιά ρατσιστικά κόμματα παίρνουν κάτω από 10%, μην ξεχνάτε ότι το 1928 στη Γερμανία το Ναζιστικό Κόμμα είχε πάρει κάτω από 3%. Πέρυσι βγήκε στη Γερμανία το βιβλίο του Τίλο Σαραζίν “Η Γερμανία καταργεί τον εαυτό της”, στο οποίο ισχυρίζεται ότι οι μετανάστες καταστρέφουν τη χώρα. Εγινε μπεστ σέλερ. Η δε καγκελάριος Μέρκελ, παρ’ ότι καταδίκασε το βιβλίο, δήλωσε ότι η πολυπολιτισμικότητα έχει τελικά αποτύχει. Οι Τούρκοι και οι Αραβες που τους έκαναν εισαγωγή για να κάνουν τη βρώμικη δουλειά “απέτυχαν”, δηλαδή, να γίνουν ξανθοί και γαλανομάτηδες, κανονικοί άριοι…».

Υπάρχει πάντως το παράδοξο σε καιρούς οικονομικής και κοινωνικής ηρεμίας οι άνθρωποι να επιλέγουν τον καπιταλισμό και να θυμούνται όλα τα κακά του σοσιαλισμού. Οταν όμως έρχεται η οικονομική κρίση, τότε βρίζουν τα κακά του καπιταλισμού και μνημονεύουν τα καλά του σοσιαλισμού. Είναι λίγο ανόητο αυτό. Πώς γίνεται να αλλάξει; «Αυτό είναι και το ένα και μοναδικό μήνυμα που πραγματικά έχω να δώσω. Δεν είναι συνταγή και πρέπει ο καθένας να το καταφέρει μόνος του: Χρησιμοποιήστε την κοινή λογική».

Με αυτό που λέτε ελπίζετε να βελτιώσετε τον κόσμο; «Δεν θέλω να βελτιώσω τον κόσμο, θέλω οι άνθρωποι να τον βελτιώσουν».

Ποια είναι η άποψή σας για τον Μπαράκ Ομπάμα; Σας φαίνεται, όπως λένε, να έχει ξεχάσει ότι ο Λευκός Οίκος χτίστηκε από χέρια μαύρων; «Οταν εξελέγη ο Ομπάμα, δεν είχα καμία προσδοκία από αυτόν. Το είχα γράψει και το είχα πει πριν από την εκλογή του. Αυτός ο άνθρωπος δεν είχε καθόλου αρχές. Είναι ένας οπορτουνιστής χωρίς αρχές. Από την άλλη όμως, το να έχουμε μια οικογένεια μαύρων στον Λευκό Οίκο είναι ένα μεγάλο ιστορικό κατόρθωμα. Συμβολίζει σπουδαία πράγματα για την τεράστια ομάδα των Αφροαμερικανών, αλλά κυρίως για την παγκόσμια κουλτούρα και τον πολιτισμό. Το να περιμένεις, πάντως, κάτι από τον Ομπάμα είναι τεράστιο λάθος».
Ολα αυτά τα χρόνια που σας ακούω και σας διαβάζω, μου θυμίζετε ήρωα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. «Αλήθεια; Μισό λεπτό να καλύψω τις φτέρνες μου».

Ειλικρινά, μοιάζει σαν να προσπαθείτε να αλλάξετε τη μοίρα που οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν επιλέξει για τον εαυτό τους. Αυτό δεν είναι κάπως μάταιο; Στο τέλος δεν θα είναι έτσι και αλλιώς χαμένη μάχη; «Οχι, δεν την έχουν επιλέξει οι άνθρωποι τη μοίρα τους. Εγώ πάντως δεν την έχω επιλέξει. Εχει όμως σχεδιαστεί. Ο Ανταμ Σμιθ (που έγραψε τον “Πλούτο των εθνών”) δεν ήταν ηλίθιος που έγραψε αυτά που έγραψε».

Ας περάσουμε σε κάτι άλλο που αφορά την Ελλάδα. Πώς εξηγείτε την επιθετική συμπεριφορά της Τουρκίας; «Υπάρχουν πάρα πολλοί ιστορικοί λόγοι για αυτό. Πάντως πιστεύω ότι η Ελλάδα έχει μπει σε ένα παιχνίδι υπερβολικής σπατάλης για όπλα και αυτό έχει προκαλέσει μεγάλα προβλήματα στη χώρα, αφού ο προϋπολογισμός για τους εξοπλισμούς είναι πολύ μεγαλύτερος από όσο θα μπορούσε να αντέξει η οικονομία σας. Σκεφτείτε λίγο πρακτικά. Στην ακραία περίπτωση σοβαρής εμπλοκής μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας, η πιθανότητα να χρησιμοποιηθεί όλος αυτός ο στρατιωτικός εξοπλισμός και να φέρει αποτέλεσμα είναι σχεδόν μηδενική. Διότι απλώς η δύναμη της Τουρκίας είναι πολλαπλάσια ποσοτικά».

Ομως στην ουσία οι ΗΠΑ μάς έχουν υποχρεώσει σε αυτά τα τεράστια έξοδα για εξοπλισμούς. «Φυσικά. Το λατρεύουν αυτό οι ΗΠΑ. Σχεδόν όλη η οικονομία των ΗΠΑ στηρίζεται στους εξοπλισμούς. Σκεφτείτε ότι επί Μπιλ Κλίντον η Τουρκία έγινε αναλογικά ο υπ’ αριθμόν ένα αγοραστής όπλων στον κόσμο μαζί με την Αίγυπτο και το Ισραήλ. Αυτός είναι και ένας πολύ βασικός λόγος για τον οποίο εξοπλίζουμε το Ισραήλ. Εκτός από το ότι το κάνουμε για να ευχαριστήσουμε το ισραηλινό λόμπι, τους εξοπλίζουμε για να τoυς χρησιμoποιήσουμε και ως “διαφημιστικό”, ως “teaser” για άλλες χώρες. Τα όπλα που αγοράζει το Ισραήλ δεν είναι καμία σοβαρή ποσότητα, αλλά μετά έρχεται η Σαουδική Αραβία και λέει ότι θέλει εκατονταπλάσια ποσότητα από τα ίδια όπλα. Αλλά, για να είμαστε δίκαιοι, δεν το κάνουν μόνο οι ΗΠΑ. Το κάνει και η Βρετανία».

Οι μεγάλες δυνάμεις, όμως, γιατί κάνουν εδώ και δεκαετίες τα «στραβά μάτια» στις παρανομίες που έχει διαπράξει η Τουρκία; «Μερικές φρικαλεότητες της Τουρκίας έχουν γίνει και με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών, όπως αυτές που διέπραξε τη δεκαετία του ’90 στο νοτιοανατολικό της τμήμα εναντίον των Κούρδων, οι οποίοι είναι περίπου το ένα τέταρτο του πληθυσμού της. Μετά η Τουρκία πήρε μέρος και στον πόλεμο εναντίον της τρομοκρατίας».
Οι διανοούμενοι της Ευρώπης, όμως, δεν πολυμιλάνε για όλα αυτά. Τελικά ο διανοούμενος που υπηρετεί τους δυνατούς μπορεί να συνεχίσει να λέγεται έτσι;«Αυτή της Τουρκίας δεν είναι η μόνη περίπτωση, αλλά είναι πολύ ενδεικτική της κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι διανοούμενοι της Δύσης».

Την ένταση που υπάρχει τελευταία μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ πώς την εξηγείτε;«Αυτήν τη φορά η Τουρκία έχει έναν πολύ καλό λόγο, αφού ένα τουρκικό πλοίο δέχθηκε επίθεση σε διεθνή ύδατα και σκοτώθηκαν εννέα Τούρκοι. Αυτό ήταν κανονική πειρατεία. Οι Ισραηλινοί άλλωστε συνηθίζουν να τα κάνουν αυτά από παλιά. Κανένα κράτος δεν θα τη γλίτωνε με αυτά που κάνει το Ισραήλ, αλλά όταν έχεις τις ΗΠΑ από πίσω σου, κάνεις ό,τι θέλεις. Σκοτώθηκαν λοιπόν από τα πυρά των Ισραηλινών εννέα άνθρωποι, από τους οποίους να σημειώσουμε κανένας δεν ήταν αμερικανός πολίτης, και η Τουρκία απαίτησε από το Ισραήλ να ζητήσει συγγνώμη».

Πιστεύετε δηλαδή ότι πίσω από τις κινήσεις τις Τουρκίας κρύβεται και αίσθημα δικαίου; «Οχι. Ξέρετε εσείς να υπάρχει κάποιο κράτος που να είναι κράτος δικαίου; Τα κράτη δεν είναι οργανισμοί ήθους και ηθικής, είναι οργανισμοί ισχύος».

Πιστεύετε ότι θα υπάρξει κάποια στιγμή στο μέλλον ένα κράτος που θα είναι κράτος δικαίου; «Οχι,ποτέ. Εφόσον κάτι είναι κράτος δεν μπορεί να είναι δίκαιο. Βέβαια, φυσικά και υπήρξαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν άνθρωποι που είναι ηθικοί και οι οποίοι προσπαθούν να επιβάλλουν το ήθος τους σε κάποια κομμάτια του κράτους. Αλλά το να περιμένεις από ένα κράτος ισχύος να συμπεριφέρεται δίκαια είναι μάταιο και ανόητο. Τα κράτη ως οργανισμοί λειτουργούν με τις δικές τους αρχές και τα δικά τους συμφέροντα. Ολη η ιστορία των κρατών είναι κάπως έτσι».

Οι λαοί, λοιπόν, κάνουν ένα διαρκές ταξίδι από ελπίδα σε ελπίδα και από όνειρο σε όνειρο, χωρίς αυτό να οδηγεί κάπου καλύτερα; «Οχι, εγώ δεν το βλέπω έτσι. Εγώ το βλέπω περισσότερο σαν το σκαρφάλωμα ενός βουνού με στόχο να κατακτήσεις την κορυφή. Κάθε φορά όμως που φτάνεις στην κορυφή που έχεις βάλει στόχο, ανακαλύπτεις ότι από εκεί φαίνεται μια άλλη, νέα, πέρα από αυτήν που κατέκτησες, και πρέπει να αρχίσεις πάλι το ταξίδι. Τότε όμως δεν πρέπει να ξεχνάς ότι έχεις ήδη κατακτήσει τον προηγούμενο στόχο σου. Νομίζω ότι αυτή είναι όλη η ανθρώπινη Ιστορία, επαναλαμβανόμενες κορυφές, για τις οποίες κάποιοι έχουν παλέψει ώστε να κατακτηθούν. Το πιο φυσιολογικό λοιπόν είναι να βρίσκει ο άνθρωπος μπροστά του ακόμη ψηλότερες κορυφές, τις οποίες δεν γνώριζε από πριν, και θα πρέπει να τις κατακτήσει. Αρα δεν πιστεύω ότι το ταξίδι είναι χωρίς ελπίδα, είναι απλώς μια συνεχής επίτευξη στόχων».

Και το ταξίδι θα υπάρχει έπειτα από κάθε άνθρωπο και έπειτα από κάθε εποχή;«Ακριβώς. Γι’ αυτό σε κάθε εποχή ας κάνει ο άνθρωπος τη δουλειά του, που είναι να κατακτήσει τις κορυφές που του αναλογούν. Δείτε τι συνέβη με τη Λατινική Αμερική. Ηταν επί 500 χρόνια κάτω από φοβερή καταπίεση, κυρίως των Ευρωπαίων και μετά των Αμερικανών. Ολα αυτά τα χρόνια εκατοντάδες προσπάθειες να απελευθερωθούν κατεστάλησαν και πνίγηκαν στο αίμα. Ομως τα τελευταία δέκα χρόνια οι λαοί της Λατινικής Αμερικής έχουν φέρει τα πάνω κάτω. Απελευθέρωσαν τις χώρες τους από τις χούντες και την καταπίεση με τρόπο εντυπωσιακό».

Πιστεύετε ότι μπορεί να συμβεί το ίδιο και με την «Αραβική άνοιξη»; «Εχουν ήδη υπάρξει τεράστιες αλλαγές, οι οποίες πιθανότατα θα είναι μόνιμες. Βέβαια έχουν πολύ δρόμο ακόμη μπροστά τους, αλλά μετρούν ήδη κάποιες σημαντικές επιτυχίες. Μία από αυτές, την οποία φυσικά δεν πολυπροβάλλουν τα δυτικά ΜΜΕ, είναι η δημιουργία πραγματικού εργατικού κινήματος στην Τυνησία και στην Αίγυπτο, χώρες οι οποίες δεν είχαν ποτέ κάτι τέτοιο. Τώρα πλέον είναι δυνατόν ακόμη και σε αυτές τις δύο χώρες να δημιουργήσουν ένα ανεξάρτητο εργατικό συνδικάτο».

Αυτή η απελπισία τού σήμερα πώς μπορεί να αλλάξει και να γίνει ελπίδα; «Δεν ξέρω. Αν γνωρίζετε την απάντηση πείτε τη και σε εμάς. Την έχουμε ανάγκη απεγνωσμένα».

Η εποχή χαρακτηρίζεται από την απουσία σπουδαίων ηγετών, ειδικά στην Ευρώπη, αλλά και αλλού. Είναι άραγε θέμα κακής συγκυρίας ή φυσιολογικό αποτέλεσμα των καιρών; «Δεν πρέπει να ψάχνεις για σπουδαίους ηγέτες. Αν κάνεις εσύ κάτι σημαντικό, θα δημιουργήσεις τη δική σου σπουδαία ηγεσία και δεν θα επιτρέψεις να δημιουργηθεί αυτό που ονομάζεις ανεπαρκή ηγεσία».

Μήπως ένα μεγάλο πρόβλημα είναι ότι οι άνθρωποι συγχέουμε εντελώς τις έννοιες «συνηθισμένο» και «φυσιολογικό» και πλέον πιστεύουμε ότι αυτό που είναι συνηθισμένο στη ζωή μας είναι και το φυσιολογικό; «Σωστό είναι αυτό, πρέπει όμως να καταφέρνεις να διακρίνεις μέσα σου τις αληθινές, τις ειλικρινείς κινητήριες δυνάμεις».

Για εσάς ποιες είναι αυτές οι βασικές κινητήριες δυνάμεις; «Είναι πολλές και γνωρίζω μερικές από αυτές. Για παράδειγμα, η δυστυχία από την οποία υποφέρουν οι άνθρωποι και κυρίως αυτή για την οποία έχω συνυπευθυνότητα. Αυτό είναι βασανιστικό. Ζούμε σε μια ελεύθερη κοινωνία και τα προνόμιά μας σημαίνουν αυτόματα και ευθύνες».

Μοιάζει πάντως στην Ελλάδα οι άνθρωποι να έχουμε υποστεί συλλογική κώφωση: μιλάμε όλοι, ενώ κανένας δεν ακούει κανέναν. Δεν είναι ένα βασικό πρόβλημα αυτό; «Θα σας πω κάτι από τη δική μου πείρα. Η οικογένειά μου ανήκε στην εργατική τάξη και υπήρχαν πολλοί άνεργοι. Αντικειμενικά τότε η κατάσταση ήταν πολύ χειρότερη απ’ ό,τι είναι τώρα. Υποκειμενικά, όμως, τότε ήταν πολύ καλύτερα τα πράγματα ως προς την προοπτική. Τώρα επικρατεί κυρίως μια τεράστια απελπισία σε σχέση με το μέλλον, ενώ τότε κυριαρχούσε η ελπίδα ότι “δεν έχουμε τίποτε, αλλά μπορούμε να κάνουμε πράγματα για ένα καλύτερο αύριο”. Μαζευόμασταν και κουβεντιάζαμε για το πώς θα βελτιώσουμε την κατάσταση για την οικογένειά μας. Αυτό ακριβώς πρέπει να κάνει κάθε μικρή κοινωνική ομάδα και τώρα στην Ελλάδα».

Είναι γνωστό ότι αγαπάτε τη χώρα μας και ότι καλός προφήτης είναι αυτός που αγαπά. Τώρα που κλείνουμε αυτήν τη συζήτηση τι θα προφητεύατε για εμάς; «Σας εύχομαι, μέσα από την καρδιά μου, να έχετε πολλή και καλή τύχη σε αυτούς τους ιδιαίτερα δύσκολους και επίπονους καιρούς, με όλες αυτές τις ισχυρές δυνάμεις που προσπαθούν να συντρίψουν την ελληνική κοινωνία και τη χώρα σας».

Τη συνέντευξη πήρε ο Μάκης Προβατάς και δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜagazino στις 16 Οκτωβρίου 2011.

Η συντριβή του συστήματος...

Κώστας Βαξεβάνης
28.9.2011

Χειρότερο απ' το βλέμμα ενός δαρμένου σκύλου είναι το βλέμμα ενός
ανθρώπου σαν δαρμένου σκύλου. Το βλέμμα του φόβου που δεν τον
φιλτράρει η λογική, που δεν τον αναιρεί καμιά ελπίδα. Δεν υπάρχει χειρότερος
φόβος απ' τον αόριστο φόβο. Δεν ξέρεις τι πρέπει να φοβάσαι και καταλήγεις
να φοβάσαι τα πάντα. Λίγο πριν απ' το τέλος, φοβάσαι τον φόβο σου και
καταλήγεις να φοβάσαι τον εαυτό σου.

Γέμισαν οι δρόμοι τέτοια βλέμματα. Άνθρωποι που δεν ξέρουν τι πρέπει να
φοβούνται, σαν τα σκυλιά που περιμένουν το χτύπημα. Πού πάμε; Τι θα μας
συμβεί; Κανένας δεν μπορεί ν' απαντήσει αλλά και κανένας δεν θέλει. Τι κακό
θα συμβεί; Θα χάσουμε τη δουλειά μας, το σπίτι; Θ' αναγκαστούμε να ζήσουμε
με λιγότερα; Η τηλεόραση 52 ιντσών δεν θα προσφέρει καμιά απόλαυση; Θ'
αναγκαστούμε να ψάχνουμε στα σκουπίδια; Θα είμαστε υποχρεωμένοι να
πίνουμε ρετσίνα με τον γείτονα που δεν γνωρίζουμε καν, όπως σ' εκείνες τις
ταινίες με τον Ρίζο και τη Βλαχοπούλου; Υπάρχει περίπτωση να χτυπήσει η
πόρτα και να είναι ο διπλανός που ζητάει ένα λεμόνι; Ποιο απ' όλα είναι το
δικό μας σενάριο;

Δεν είμαι σίγουρος πως η πτώχευση είναι η καταστροφή της Ελλάδας.
Προσπαθώ να καταλάβω τι είναι αυτό που θα πτωχεύσει. Η Παιδεία των
προσωπικών Πανεπιστημίων και της κομματικής συναλλαγής; Οι εφορίες της
διαφθοράς; Τα νοσοκομεία με το φακελάκι; Μήπως θα συντριβεί το πολιτικό
μας σύστημα, αυτή η μεγάλη αποθήκη με ψεύτες, φαφλατάδες και
ανεπάγγελτους; Θ' αναγκαστεί ο Δημήτρης Ρέππας να γίνει οδοντογιατρός, ο
Καραμανλής δικηγόρος και ο Βενιζέλος αδύνατος; Ποια, αλήθεια, είναι η
μεγάλη καταστροφή που φοβόμαστε;

Υπάρχουν πολλά που θα χάσουμε, αλλά δεν ξέρω αν είναι αυτά που
δικαιούμαστε και πολύ περισσότερο αυτά που χρειαζόμαστε. Στη γειτονιά μου
θα κλείσουν τα 7 καταστήματα μανικιούρ-πεντικιούρ και τα 6 κομμωτήρια και
θα μείνει μόνο ο ένας φούρνος που θα πουλάει είδος ανάγκης: ψωμί. Οι
κυρίες θα πάψουν να ισορροπούν επικίνδυνα πάνω σε αφόρετες γόβες και
τεχνητές επιθυμίες. Οι τράπεζες δεν θα έχουν διακοποδάνεια. Ο Ρέμος δεν θα
βρίσκει κανέναν να του ρίξει δυο γαρύφαλλα. Η Φιλιππινέζα δεν θ' αναθρέφει
πια τα παιδιά. Οι σύγχρονες μανάδες ίσως δεν θ' αναφωνούν «δεν αντέχω»,
γιατί θ' ανακαλύψουν τη σημασία και της λέξης και της αντοχής. Τα παιδιά
μας, όταν βγάζουν με 10 το λύκειο, θα πηγαίνουν σε κάποια τεχνική σχολή και
όχι στο ιδιωτικό Πανεπιστήμιο του Λονδίνου που αναλαμβάνει να βαφτίσει
τους κατιμάδες επιστήμονες με το αζημίωτο.


Ίσως χρησιμοποιούμε το κινητό τηλέφωνο όπως σε όλη την Ευρώπη, για να
επικοινωνούμε και όχι για να εξευτελιζόμαστε. Το «ουάου» θα πάψει να είναι
το υποκατάστατο του οργασμού στις κουβέντες που ψάχνουν την
επιβεβαίωση της ανοησίας. Μπορεί να ψάξουμε περισσότερο τον πραγματικό
οργασμό, μαζί με τους κανονικούς ανθρώπους που θα μας κάνουν να τους
εκτιμάμε. Θ' αρχίσουμε να αξιολογούμε ποιος είναι ικανός και χρήσιμος και όχι
αναγνωρίσιμος. Οι μανάδες δεν θα ζητάνε αυτόγραφο από την Τζούλια για τις
κόρες τους.

Πιο πολύ, νομίζω, θα καταστρέψουμε με τα χέρια μας εκείνο το
διεστραμμένο «εγώ» που επιμένει να μας αξιολογεί και να μας συγκρίνει με
βάση τις πισίνες, τη μάρκα του αυτοκινήτου και τις κακόγουστες καρό
ταπετσαρίες που φοράμε επειδή γράφουν Burberry. Μπορεί να μη θέλουμε
πια να γίνουμε πλούσιοι, αλλά ουσιαστικοί. Μπορεί ίσως και ν' αγαπηθούμε
περισσότερο, ανακαλύπτοντας τη συλλογικότητα και το ενδιαφέρον για μια
ζωή που είναι κοινή. Οι επιπόλαιοι θα ξαναγίνουν επιπόλαιοι και δεν θα είναι
πια τρέντι.

Οι αγρότες θα επιστρέψουν στα χωράφια. Και οι Ουκρανές, που έτρωγαν τις
ψεύτικες επιδοτήσεις, στα σπίτια τους. Στα καφενεία των χωριών θα συζητάνε
ξανά ποιο παιδί πρόκοψε και όχι ποιο πήγε σε ριάλιτι. Οι DJs, οι image
makers, οι κουρείς σκύλων, ίσως χρειαστεί να βρουν μια άλλη δουλειά.
 
Το σύστημα της αξιολόγησής μας θ' αλλάξει και ίσως απαιτήσουμε
πραγματικά να τιμωρηθούν αυτοί που τα έφαγαν. Παρουσία μας, πάντα. Ίσως
δεν ξαναψηφίσουμε εκείνους που μας έφεραν σε αυτήν τη θέση. Και ίσως
καταλάβουμε πως τα κοράκια του εξτρεμιστικού καπιταλισμού, που φαίνονταν
καναρίνια μέσα από τα κουστούμια και τις τηλεοράσεις, ήταν αυτοί που μας
εξαπάτησαν την ώρα που ζαλιζόμασταν με Johnnie Black. Ίσως ψάξουμε για
μια πιο δίκαια ζωή, χωρίς να μετράμε την απόδοση δίκιου με τη σύγκριση
τραπεζικών λογαριασμών.

Μπορεί ξαφνικά οι καλλιτέχνες ν' αρχίσουν να παράγουν κι αυτοί, πατώντας
σε αυτό που είναι ζωή και όχι στις κρατικές επιδοτήσεις, σαν να πουλάνε
βαμβάκι, και στις δημόσιες σχέσεις.
 
Δεν είμαι σίγουρος πως όλα αυτά είναι κακά. Ναι, θα υπάρξουν χιλιάδες
άνεργοι. Θα χτυπηθεί το Δημόσιο. Αυτό που βρίζουμε όλοι πως είναι
αντιπαραγωγικό, μας ταλαιπωρεί και δεν μας εξυπηρετεί. Θ' απολυθούν
κάποιοι απ' αυτούς που μπήκαν με ρουσφέτι, γλείψιμο, αναξιοπρέπεια. Τα
επαρχιακά μουσεία της χώρας δεν θα έχουν δέκα κηπουρούς, θα
καταργηθούν οι «Οργανισμοί Αναξιοπαθούντων Κορασίδων» και

οι «Πολιτιστικοί σύλλογοι για τη σουρεαλιστική προσέγγιση της ζωής του
Λάμπρου Κατσώνη». Οι ανύπαντρες κόρες αξιωματικών δεν θα παίρνουν
επίδομα. Και όσες απ' αυτές είναι επώνυμες δεν θα είναι «κατά του γάμου από
άποψη», για να παίρνουν το επίδομα.
 
Φοβάμαι, όπως όλοι. Αλλά θέλω και να συντριβεί ένα σύστημα που
αναπαράγει τη σαπίλα. Που βαφτίζει Δημοκρατία τον διεφθαρμενο του εαυτό,
Δικαιοσύνη την ατιμωρησία του κι ευτυχία την κενότητα και τον ευδαιμονισμό.
Φοβάμαι. Γι' αυτό θέλω να τελειώνουμε.

Κοχλιάριον...

«Ως οι Ινδοί εις φυλάς, ούτω και οι Ελληνες διαιρούνται εις τρεις τοιαύτας: α) Εις συμπολιτευομένους, ήτοι έχοντες κοχλιάριον βυθίζωσι τούτον εις την χύτραν του προϋπολογισμού. β) Εις αντιπολιτευομένους, ήτοι μη έχοντας κοχλιάριον ζητούν επί παντί τρόπω να λάβωσιν τοιούτον. γ) Εις εργαζομένους, ήτοι ούτε έχουν κοχλιάριον ούτε ζητούν τοιούτον, αλλά είναι επιφορτισμένοι να γεμίζωσι την χύτραν διά του ιδρώτος τους». Εμμανουήλ Ροΐδης.

Η μοναξιά ως τρόπος ζωής

Μπορεί κανείς να ζει μόνος στην Ελλάδα; Στην ταινία «Drive», ένας νέος άνδρας χωρίς όνομα και δίχως ίχνος οικογενειακής ζωής, λιγομίλητος και περίπου ανέκφραστος, ζει σαν μοναχικός λύκος. Ο μοναδικός άνθρωπος με τον οποίο έχει κάποια σύνδεση είναι το αφεντικό του στο συνεργείο αυτοκινήτων, ο οποίος, όταν μιλάει για το πώς γνωρίστηκε με τον «μικρό», τονίζει ότι εμφανίστηκε πριν από χρόνια «απ’ το πουθενά». Φυσικά, υπάρχει λόγος για τη μοναχικότητα του νεαρού: συμμετέχει σε ληστείες ως οδηγός, εξασφαλίζοντας την απόδραση των ληστών από τον τόπο του εγκλήματος. Εννοείται ότι κάποια στιγμή όλα πάνε στραβά - κυρίως αφότου ο Οδηγός (ας τον αποκαλέσουμε έτσι για ευκολία) ερωτεύεται. Για την ακρίβεια, έλκεται από το ψήγμα οικογενειακής θέρμης που εντοπίζει σε γειτονικό διαμέρισμα, όπου διαμένει νεαρή μητέρα με τον γιο της. Ωστόσο, στο φινάλε, βλέπουμε τον Οδηγό, αφού έχει τσαλαβουτήσει σε ποταμούς αίματος (η μεγάλη παραφωνία του φιλμ), να κάνει αυτό που ξέρει: να οδηγεί μόνος τη νύχτα. Κι ας αιμορραγεί ακατάσχετα - και αίμα και αισθήματα.
Η εξαιρετική αρχή της ταινίας (υποδειγματική αφηγηματικά), η ατμοσφαιρική μουσική του Κλιφ Μαρτίνεζ (ίπταται σε ανάλογα μουσικά ύψη όπως στο δεύτερο «Σολάρις» και το «Σεξ, ψέματα και βιντεοταινίες») και η φιγούρα του μοναχικού «ιππότη της ασφάλτου» με σαγήνευσαν και μου γέννησαν αυτό το ερώτημα: στην Ελλάδα, ή στη μητρόπολη που λέγεται Αθήνα, μπορεί να υπάρξει άτομο που για να διάγει βίο μοναχικού λύκου, αποκομμένο από κάθε οικογενειακή, φιλική, ερωτική σχέση; Μάλλον όχι - παρά την πολυφορεμένη αποξένωση του ανθρώπου στη μεγάλη πόλη και παρά τη διάρρηξη του οικογενειακού ιστού στην εποχή της βαθιάς κρίσης, αυτού του πηγαδιού που έως τώρα μας έχει καθηλώσει όχι μόνο από το βάθος του, όσο απ’ το ότι μοιάζει απύθμενο.
Δεν μιλώ για το αίσθημα της μοναξιάς - αυτό είναι κάτι διαφορετικό, μπορεί κάλλιστα να βασανίζει κάποιον και στους κόλπους μιας οικογένειας, μιας σχέσης, μιας παρέας. Μιλώ για μια απόλυτα, ακραία μοναχική ζωή, ως επιλογή ή περίπου ως τέτοια. Στον περίφημο πίνακα του Εντουαρντ Χόπερ «Night Hawks» (1942), με τις τρεις μοναχικές φιγούρες, αργά τη νύχτα σε ένα φωτισμένο με νέον αμερικανικό diner, βλέπουμε την επιτομή αυτής της τόσο γνήσιας αμερικανικής μοναχικότητας. Στην Ελλάδα, όμως, κυρίως λόγω των πολιτισμικών, συλλογικών, ψυχικών μας εγγραφών, πάντα κάτι μας δένει με κάποιον -και αυτός ο κάποιος είναι πάνω απ’ όλα η οικογένεια- δεσμός που συχνότατα θυμίζει ουροβόρο όφι, αυτοκαταστροφικός, κανιβαλικός, ωστόσο μας σφραγίζει. Ακόμα κι αν στην Ελλάδα κάποιος διακατέχεται από αυτό που στο εξαιρετικό του βιβλίο «Loneliness as a Way of Life», ο Thomas Dumm ορίζει ως «πάθος εξαφάνισης» (pathos of disapperance), επιχειρώντας μια ολότελα νέα αρχή σε μια άλλη πόλη (επίσης κατ’ εξοχήν αμερικανικό στοιχείο), πέρα από το ότι εδώ αυτό είναι απλώς αδύνατον λόγω αποστάσεων, οι δεσμοί φτάνουν έως τα ριζώματα, σε τέτοιο βαθμό που είναι εξαιρετικά δύσκολο, αν όχι αδύνατον, κάτι τέτοιο να καταστεί εφικτό.
Η ευλογία και η κατάρα της χώρας μοιάζει να είναι ακριβώς αυτή: αν παραπατήσεις και πέσεις, κάποιος δικός σου θα σε σηκώσει - θέλοντας και μη. Γι’ αυτό και σε όσα εξωτερικά κι αν βρεθούμε, όσο κι αν έχουμε, ειδικά οι νεότερες γενιές, αφομοιώσει το «έξω», οι δύο στις τρεις λέξεις που θα ακούσεις από οποιονδήποτε, είναι «ο πατέρας μου», «η μητέρα μου». Δεν είναι τυχαίο που ο Λάνθιμος εμπνέεται από τους δεσμούς αίματος στις δικές του ταινίες.
Η μοναχικότητα, η μοναξιά, είναι απλώς το πρόσχημα γι’ αυτές τις σκέψεις, επειδή ο μοναχικός προϋποθέτει αυτοσυνείδηση, στερεότητα εαυτού τέτοια που, είτε συλλογικά είτε ατομικά, στη χώρα μας είναι κάτι περίπου άγνωστο ως εσωτερικό βίωμα παρά μόνο ως πόζα ή σχήμα, ξεπατικωμένο από ταινίες, βιβλία και βίντεο κλιπ, κενό περιεχομένου δηλαδή. Ισως το βαθύτερο διακύβευμα αυτής της κρίσης να είναι αυτό: η αναχώρηση από τον ελλειμματικό εαυτό που αποζητάει απεγνωσμένα την αποδοχή από τον Αλλο ή επιρρίπτει αβασάνιστα ευθύνες στον Αλλο. Η οικονομία είναι μόνον η αφορμή.

Ηλίας Μαγκλίνης - Καθημερινή
3/10/2011